Niềm tin và tài chính: Khi những ngôi chùa cổ Trung Quốc bước vào vòng xoáy tiêu dùng
30/06/25
 |
| Một góc nhìn về khu phức hợp thương mại Longhua Hui đối diện với Đền Longhua ở Thượng Hải, năm 2023. Ảnh: VCG |
Chốn tôn nghiêm trong nhịp sống hiện đại
Khi Chen Mengyao đặt chân lên nền đá đã bạc màu của một ngôi chùa Phật giáo có tuổi đời hàng thế kỷ ở Thượng Hải, cô ngay lập tức cảm thấy sự tĩnh lặng hiếm hoi. Thế nhưng, chuyến viếng thăm của cô hôm nay lại ít liên quan đến tín ngưỡng truyền thống.
Giữa guồng quay vội vã của thành phố, chùa chiền mang đến cho những người như Chen – nữ nhân viên marketing 30 tuổi – một điểm dừng chân để tạm gác lại căng thẳng. Nhưng không gian cổ xưa này không hề bất biến. Ngay bên ngoài chính điện, giữa những bức phù điêu chạm khắc tinh xảo, cảnh buôn bán tấp nập đang diễn ra. Nhà hàng chay luôn có hàng dài khách xếp hàng, cửa hàng quà lưu niệm lúc nào cũng đông đúc với những món đồ như túi đựng bùa bình an hay vòng tay thủ công.
Chen thường không thể cưỡng lại việc mua vài món kỷ niệm, chi ra tới 200 NDT (28 USD) cho quà lưu niệm, chưa kể tiền dâng hương.
Sự trỗi dậy của “nền kinh tế chùa chiền”
Khắp Trung Quốc, các ngôi chùa đang âm thầm biến thành điểm đến của lối sống tiêu dùng. Từ quán cà phê, đồ chay, sản phẩm văn hóa sáng tạo đến các khoản đầu tư mạo hiểm, tất cả hợp thành khái niệm mới mà nhiều người gọi là “nền kinh tế chùa chiền”. Sự kết hợp giữa tâm linh và thương mại này đang làm thay đổi không chỉ trải nghiệm của khách viếng mà cả vai trò xã hội của các ngôi chùa.
Khi ngày càng nhiều người trẻ Trung Quốc tìm đến tín ngưỡng như một cách cầu may và giải tỏa tinh thần, các điểm đến thiêng liêng – từ chùa Phật giáo đến miếu Đạo giáo – chứng kiến sự hồi sinh cả về lượng khách lẫn doanh thu. Xu hướng này không chỉ bắt nguồn từ đức tin, mà còn gắn liền với ngành du lịch. Theo Meritco Group, quy mô thị trường kinh tế chùa chiền Trung Quốc đạt từ 80–90 tỷ NDT vào năm 2023 và dự kiến sẽ vượt 100 tỷ NDT vào cuối năm 2025, với tốc độ tăng trưởng kép hơn 10% mỗi năm.
Cơ cấu doanh thu đa dạng đã đẩy thu nhập hằng năm của nhiều di tích tôn giáo lớn – như núi Nga Mi (Tứ Xuyên), núi Cửu Hoa (An Huy) hay chùa Linh Ẩn (Chiết Giang) – lên hàng trăm triệu NDT. Thu nhập chủ yếu đến từ phí tham quan, tiền dâng hương, sản phẩm văn hóa, các nghi lễ tôn giáo, dịch vụ ẩm thực và lưu trú. Những kênh mới như quyên góp kỹ thuật số, bán hàng qua thương mại điện tử cũng phát triển mạnh, mở rộng phạm vi và lợi nhuận.
Bên cạnh đó, sức hút văn hóa của các chùa lớn còn trở thành đầu tàu cho sự phát triển kinh tế khu vực lân cận, giống như các điểm du lịch thu hút dòng khách trực tuyến lẫn ngoại tuyến.
Thực tế quanh chùa Long Hoa (Thượng Hải)
Chùa Long Hoa ở Thượng Hải là ví dụ tiêu biểu. Xung quanh ngôi chùa này là các khu phức hợp thương mại tận dụng hình ảnh văn hóa, như Longhua Hui – tổ hợp 100.000 mét vuông mô phỏng phong cách kiến trúc và bầu không khí chùa chiền, kết hợp mua sắm, ẩm thực và giải trí với tinh thần “tâm linh nhẹ nhàng”.
Tuy nhiên, khi các ngôi chùa ngày càng gắn với tiêu dùng, nhiều ý kiến trên mạng xã hội bày tỏ lo ngại về nguy cơ thương mại hóa thái quá. Tranh luận xoay quanh việc đây là dấu hiệu phục hưng văn hóa hay chỉ là sự thương mại hóa các giá trị truyền thống.
Cân bằng giữa doanh thu và sứ mệnh tâm linh
Wang Donghui, một Phật tử có nền tảng bất động sản thương mại, đang theo học dưới sự hướng dẫn của một vị sư tại chùa Hòa Lâm (núi Tuyết Đậu, Chiết Giang). Anh hiện tham gia quản lý các công việc và quy hoạch thương mại cho nhiều ngôi chùa.
Wang cho biết mục tiêu của chùa hiện đại là duy trì doanh thu bền vững bằng những mô hình hợp pháp, nhạy cảm về văn hóa, đồng thời vẫn bảo tồn sứ mệnh tâm linh cốt lõi và mở rộng tầm ảnh hưởng xã hội. Các giải pháp bao gồm bán đồ lưu niệm chủ đề tôn giáo, cung cấp dịch vụ lưu giữ tro cốt người hoặc thú cưng, mở các chương trình dưỡng lão và nghỉ dưỡng thiền cho giới trẻ.
Theo Wang, nhiều bạn trẻ tìm đến chùa không hẳn để theo tôn giáo chính thống, mà là để trải nghiệm thứ anh gọi là “tâm linh nhẹ” – tìm kiếm sự an yên, biểu tượng và không gian thanh tĩnh, hơn là những giáo lý khắt khe.
Anh chia sẻ: “Họ muốn không khí và ý nghĩa, nhưng nếu quá giáo điều, họ sẽ quay lưng.” Vì vậy, nhiều chùa đã đưa công nghệ số vào hoạt động, từ bốc quẻ bằng AI, tham quan chùa qua thực tế ảo, đến các hình tượng kỹ thuật số.
Thương mại hóa: khái niệm khó rạch ròi
Sự kết hợp giữa tôn giáo và kinh doanh không phải hiện tượng mới. Nghiên cứu của học giả Pháp Jacques Gernet cho thấy việc thương mại hóa các cơ sở tôn giáo ở Trung Quốc đã xuất hiện từ cuối thế kỷ VI. Khi đó, các tu viện lớn cho người dân thuê cối xay để sản xuất bột mì, tạo nguồn thu chủ lực.
Yang Lanfu, nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Đại học Iowa (Mỹ), nhận định ranh giới giữa tôn giáo và thương mại rất khó phân định. Các vật phẩm và dịch vụ phổ biến ở chùa hiện nay như bùa bình an, trang sức hộ mệnh hay các nghi lễ thực chất đã tồn tại từ lâu.
Chính quyền địa phương cũng ủng hộ hoạt động thương mại tại các chùa, hỗ trợ cơ sở hạ tầng và ưu đãi đất đai. Từ những năm 1990, chính quyền đã tận dụng tài nguyên chùa chiền cho phát triển kinh tế và cho phép thu phí tham quan như các danh thắng khác.
Yang cho rằng mô hình kinh tế chùa chiền buộc phải thay đổi do biến động xã hội. Trước đây, chùa thường dựa vào các nhà hảo tâm giàu có. Nhưng từ cuối triều Thanh đến thời kỳ “cải cách mở cửa” cuối thập niên 1970, mô hình truyền thống này gặp khó, buộc các chùa phải tìm cách mới để duy trì hoạt động.
Tuy vậy, việc định nghĩa thế nào là “thương mại hóa thái quá” vẫn gây tranh cãi. Yang lấy ví dụ về hòm công đức: “Hòm công đức vừa giúp chùa có thu nhập, vừa đáp ứng mong muốn tích đức của người cúng. Liệu đây là hoạt động tôn giáo bình thường hay một hình thức thương mại hóa?”
Theo anh, quan trọng nhất là phải đảm bảo mọi người được tiếp cận công bằng. “Nếu phải định nghĩa, tôi cho rằng ‘thương mại hóa thái quá’ là bất cứ rào cản tài chính nào làm cản trở quyền thực hành tôn giáo hợp pháp của mọi người.”
Quản lý tài chính minh bạch hơn
Nhận thức rõ vai trò của các ngôi chùa trong phát triển kinh tế địa phương, chính phủ Trung Quốc đã ban hành các quy định siết chặt quản lý tài chính và ngăn chặn tiêu cực. Một hướng dẫn ban hành năm 2017 cấm các hoạt động trục lợi tại chùa Phật giáo, Đạo giáo và yêu cầu tuân thủ tiêu chuẩn quốc gia về tài chính, thuế, quản lý tài sản. Các tổ chức tôn giáo buộc phải mở tài khoản ngân hàng chính thức và minh bạch thu chi.
Với Chen ở Thượng Hải, cô không coi việc các chùa trở thành điểm du lịch thương mại là điều tiêu cực. Cô chia sẻ rằng một số chùa thậm chí tham gia đầu tư tài chính, chẳng hạn như chùa Phật Ngọc Thượng Hải từng là nhà đầu tư thiên thần cho nền tảng giao đồ ăn Ele.me, sau đó được Alibaba mua lại.
Chen nói: “Chùa chiền ngày nay cũng là một phần của thế giới vật chất. Có lẽ họ đang quay vòng lại cho xã hội theo một cách mới – từ hỗ trợ tinh thần đến tái đầu tư tài chính.”
shared via sixthtone,
