Thể thao Mỹ trong thời đại tài phiệt: khi trận bóng trở thành sân khấu quyền lực
14/09/25
Nhân dịp mùa NFL khai màn, ta nói về đề tài “nóng” khác: thể thao Mỹ trong thời đại oligarchy (tài phiệt).
Từ “tiện ích văn hoá công cộng” đến sân khấu phô trương của siêu giàu
Câu chuyện đang gây xôn xao do Pablo Torre (podcaster độc lập) điều tra tuần này: cáo buộc tham nhũng tại NBA liên quan tới Steve Ballmer (cựu “đại gia” Microsoft, người giàu thứ 6 thế giới, chủ L.A. Clippers) cùng vài nhân vật Dân chủ đình đám. Vụ này như một tấm gương của nước Mỹ hôm nay.
Để hiểu vì sao, ta lùi lại: từ thập niên 1920, thể thao Mỹ từng giống một “tiện ích văn hoá công cộng”. Trận đấu phát radio rồi TV cho khán giả địa phương xem miễn phí nhờ quảng cáo. Đi sân bóng rẻ, cắn hot dog, nhâm nhi bia, ngồi khán đài bleacher -- vui và bình dân. Cụm từ “American as baseball and apple pie” (Người Mỹ như bóng chày và bánh táo) sinh ra từ trải nghiệm chung ấy. Nhiều sân vận động còn xây bằng tiền thuế, phần vì tham nhũng, phần vì người dân tự hào đội nhà.
Dĩ nhiên, kinh doanh thể thao chưa bao giờ bình đẳng. Đội bóng do giới nhà giàu địa phương nắm, như nhà Rooney lập Steelers năm 1933 và còn điều hành đến nay. Ngôi sao thì luôn kiếm tốt. Năm 1930, khi Babe Ruth được hỏi vì sao lương 80.000 USD lại vượt lương Tổng thống Herbert Hoover (75.000 USD), ông đáp: “Tôi có một năm thi đấu tốt hơn.” Hồi ấy, chuyện lương vận động viên cao hơn lương Tổng thống vẫn gây sốc; còn hôm nay, lương Tổng thống 400.000 USD thấp hơn một nửa mức lương tối thiểu tân binh NFL. Nghĩa là bất bình đẳng có từ xưa, nhưng không “quá tay” như bây giờ; giai tầng trung lưu vẫn có cửa tham gia.
Nền tảng pháp lý: thể thao là “địa bàn” chống độc quyền
Thể thao rất dễ bị độc quyền hoá, vì giải đấu cần các đối thủ phối hợp (điều hiếm trong các ngành khác). Lịch sử bóng chày, bóng rổ, bóng bầu dục vì vậy đầy ắp vụ kiện chống độc quyền, sáp nhập, đình công.
Năm 1966, NFL và AFL sáp nhập. Thương vụ hình thành NFL hiện đại nhưng cũng tạo độc quyền bóng bầu dục -- bất hợp pháp nếu để nguyên vì sẽ đè lương cầu thủ. Muốn hợp pháp hoá phải qua Quốc hội. Chủ tịch Tư pháp Emanuel Celler phản đối. Khi đó Hale Boggs (Dân chủ Louisiana) -- đang mất điểm vì ủng hộ dân quyền -- bèn gắn miễn trừ vào một dự luật ngân sách, đổi lại New Orleans được cấp đội bóng để ông… thành anh hùng địa phương. Kết quả: New Orleans Saints ra đời – một “đứa con” của luật cạnh tranh!
Không phải ngoại lệ: Muhammad Ali Boxing Reform Act (2001) phá quyền lực các ông trùm quyền Anh, giúp võ sĩ hưởng phần lớn tiền. Ngược lại, UFC bị xem có quyền lực độc quyền với võ sĩ và đang chịu loạt kiện phải bồi thường lớn. MLB có miễn trừ chống độc quyền kỳ lạ từ năm 1922, được Robert Bork bảo vệ sau này. PGA Tour từng “chiêu đãi pro-am” với các nghị sĩ để dập cuộc điều tra của FTC thập niên 1990. Mảng cổ vũ tuổi teen bị nghi độc quyền Varsity Brands, đã trả hàng chục triệu USD dàn xếp. Thể thao thiếu nhi từ Little League đến hockey lọt tay private equity (cổ phần tư nhân). Quần vợt chuyên nghiệp có đơn kiện chống độc quyền nhắm vào các giải và tour. Donald Trump thúc đẩy sáp nhập LIV Golf – PGA Tour. NASCAR bị Michael Jordan công kích vì thế độc quyền. Esports cũng dậy sóng chuyện antitrust/lao động.
Vì sao công đoàn cầu thủ yếu? Nghề nghiệp ngắn ngủi, đình công tốn kém, cầu thủ tập luyện toàn thời gian, ít buổi thương thảo. Thể thao còn là đồ chơi danh vọng của tỷ phú; chủ đội thường cánh hữu, thân GOP, một số là Dân chủ thân Wall Street. Ballmer – giàu hơn 150 tỷ USD – mê bóng rổ, Clippers bé xíu trong tài sản nhưng là đam mê số 1. Từ thập niên 1960, chủ đội đã lái thương vụ lớn (như NFL–AFL) bất chấp phản đối. Tiền nhiều + cái tôi lớn + quyền kiểm soát chặt một ngành mà lao động có ít đòn bẩy = công thức quyền lực.
Bất bình đẳng ngay trong sân chơi
Giữa thể thao, bất bình đẳng nở to. So lương ngôi sao NFL số 1 với mức tối thiểu tân binh: năm 1970, Joe Namath (Jets) kiếm chưa tới 10 lần mức tối thiểu. Năm 2025, Dak Prescott (Dallas) hơn 70 lần – chưa kể endorsement, bảo chứng, “phụ cấp” đủ kiểu. Chênh lệch này xé nhỏ tình đoàn kết của NFLPA, khiến công đoàn yếu dần.
Cực đoan hơn nữa là giá trị đội bóng: năm 1972, một tân binh lương tối thiểu phải chơi khoảng 1.000 mùa mới mua nổi một đội NFL. Năm 2025, con số vượt 7.000 mùa – phần lớn nhảy vọt trong thập niên 2010. Khi “giá đội” phóng vọt, chủ – cầu thủ ở hai hành tinh khác nhau.
Người hâm mộ cũng lãnh đòn. Đi sân bóng giờ quá đắt để tầng lớp trung lưu coi là thói quen hằng tuần. Nhà báo Joon Lee thống kê: hai năm 1999–2020, giá ghế trung bình (mọi môn) tăng gần gấp đôi so với CPI; riêng 5/2023–5/2025, tăng 19,5% – thuộc nhóm nhảy mạnh nhất trong rổ BLS. Hệ quả không chỉ “bất tiện” mà còn cô đơn: nghi thức cộng đồng – quán bar cùng hò reo, ký ức truyền đời – bị bào mòn. Ngày càng nhiều trận đấu chui sau paywall: “trả thêm thì xem thêm.”
Ba cơn sóng làm hỗn loạn hệ sinh thái
1) Từ broadcast sang streaming. Năm nay, Disney (ESPN) mua Fubo – đang bị điều tra chống độc quyền (nhưng dưới nhiệm kỳ này, khó kỳ vọng chặn sáp nhập). ESPN còn thâu NFL Network, củng cố quyền phát bóng bầu dục đại học. NBA ký streaming lớn với Amazon, MLB lên sóng Apple. Kết quả: một fan “hardcore” muốn theo hết đội mình mất… hàng nghìn USD/năm, trong khi 20 năm trước rẻ hơn nhiều, thậm chí miễn phí.
2) Cờ bạc bủa vây. Quảng cáo thể thao ngày càng xoay quanh cá cược – hệ luỵ nghiện, bạo lực gia đình, tuyệt vọng xã hội. Về liêm chính, chỉ riêng năm qua đã có 5 cầu thủ, 1 trọng tài, 1 phiên dịch bị treo giò/cấm/sa thải/đi tù vì liên quan cờ bạc. Vận động viên tự cá cược, giải đấu nhận tiền lớn từ nhà cái; thông điệp ngầm: “gian lận ổn, đừng để bị bắt”.
3) Đại học tái cấu trúc vì án lệ Tối cao Pháp viện. Phán quyết tuyên NCAA không còn được siết trả công sinh viên-vận động viên như trước, mở đường cho chi trả thực. Đây là tin tích cực về công bằng, nhưng cũng xé nguồn bù chéo: nhiều môn lỗ vốn sống nhờ bóng bầu dục/bóng rổ/bóng chày. Chi trả mới rút nguồn này, khiến Quốc hội (nhiều Cộng hoà ưa trả thấp) đẩy SCORE Act để trao lại quyền cho NCAA.
Vụ Ballmer – Kawhi: nghi án “lách trần lương” và mạng lưới chính trị
Pablo Torre đang thành một trong những nhà điều tra đáng chú ý nhất. 6/2025, anh công bố tài liệu NFL cho thấy kìm lương ngôi sao, thậm chí NFLPA cũng hợp tác giữ bí mật này. Tuần này, Torre tung bom mới: cáo buộc Steve Ballmer lách salary cap để bơm tiền “ngầm” cho Kawhi Leonard.
Cách thức (theo tài liệu và nguồn của Torre): Ballmer đầu tư 50 triệu USD vào Aspiration Inc. – công ty tài chính “xanh” (trồng cây bù carbon) thân Dân chủ. Đổi lại, Aspiration có thoả thuận bí mật trả Kawhi 48 triệu USD tiền mặt + cổ phiếu để không phải làm gì. Aspiration phá sản đầu năm nay, nên khoản chi lộ ra trong hồ sơ phá sản.
Mối dây rút về giới hoạch định chính sách Dân chủ: Aspiration do Joe Sanberg (nhà tài trợ Dân chủ, đã nhận tội gian lận điện tín) và Andrei Cherny (cựu speechwriter của Bill Clinton) đồng sáng lập. Hội đồng còn có Ben Jealous (cựu lãnh đạo NAACP và Sierra Club) và Ibrahim AlHusseini (nhà đầu tư sớm của Uber, thành viên CodePink). Cherny – người ký hợp đồng với Kawhi – rời ghế CEO năm 2022, chưa bị cáo buộc hình sự. Điểm thú vị: ông là kiến trúc sư Project 2029 – nỗ lực xây dựng chương trình chính sách cho chính quyền Dân chủ kế tiếp, ra mắt trên New York Times, quy tụ “ngôi sao” như Neera Tanden, Jake Sullivan, Anne-Marie Slaughter, Jim Kessler, Marc Dunkelman. Mức độ liên đới đến đâu? Chưa rõ. Tác giả liên hệ 5 nhân vật tham gia Project 2029 để hỏi ý kiến – không ai phản hồi (và điều này cũng dễ hiểu).
Phía Clippers phủ nhận. NBA đang điều tra. Mark Cuban (đồng chủ sở hữu Mavericks) lên podcast của Torre để bênh Ballmer. Nhưng Ballmer có lịch sử phá rào luật chơi: từng bị phạt vì vượt trần lương năm 2014; thậm chí vi phạm quy định để kéo “quân thuê” tăng sức đội bóng trung học của con trai ở Seattle. Liệu lần này có làm ông tổn hại thật sự? Chưa biết. Nhưng có lẽ đây là sức nóng lớn nhất ông từng đối mặt.
Vì sao câu chuyện thể thao “đánh” vào công chúng hơn câu chuyện Big Tech?
Trong oligarchy hôm nay, thể thao là nơi siêu giàu hiếm khi trốn khỏi ánh đèn. Người Mỹ mê thể thao, hiểu salary cap, cơ cấu sở hữu, và nhiều người còn tin mình quản đội tốt hơn anh tỷ phú nào đó – trong khi rất ít người tin mình vận hành Google hay thay Sundar Pichai. Vì thế, một câu chuyện tỷ phú mưu mẹo lách luật để thắng trên sân khiến ai cũng thấm – và thấy rõ nước Mỹ hiện đại.
Phần còn lại của “round-up” (sau paywall) cũng rôm rả: FTC đã khép chiến dịch cấm non-compete, một số tổng chưởng lý bang đề nghị toà điều tra Bộ Tư pháp chống độc quyền thời Trump, các CEO Big Tech quê độ ở Nhà Trắng, và cả một clip cắt dựng cảnh tỷ phú đồng loạt nói “thank you” với Trump.
Nhìn từ văn phòng: giá vé tăng, streaming chồng chéo, paywall dày, cờ bạc len lỏi, chủ đội siêu giàu càng giàu, công đoàn yếu đi, cầu thủ đỉnh và tân binh cách nhau hàng chục lần lương, giá đội tăng tới mức 7.000 mùa lương tối thiểu mới mơ chạm. Thể thao từng là “nghi thức cộng đồng giá rẻ”, nay thành xa xỉ phẩm và công cụ chính trị. Nhưng chính vì ai cũng hiểu luật chơi trên sân, những câu chuyện quyền lực ở đây lại là cửa ngõ để công chúng bàn sâu về độc quyền, luật, và công bằng – những thứ nghe khô khan nếu chỉ gói gọn trong báo cáo chính sách.
shared via big,
