Nga mở rộng kiểm soát internet: Từ ứng dụng MAX đến nguy cơ chặn WhatsApp và Telegram
04/08/25
 |
| Một dịch vụ nhắn tin mới được nhà nước công nhận, MAX sẽ được cài đặt sẵn theo luật trên tất cả các điện thoại thông minh mới được bán tại Nga |
Gia tăng kiểm soát không gian mạng
Chính quyền Nga đang tăng tốc kiểm soát không gian mạng trong nước với những bước đi mạnh mẽ nhằm hiện thực hóa một “internet có chủ quyền” - tách biệt khỏi phần còn lại của thế giới và nằm hoàn toàn dưới sự giám sát của nhà nước. Tổng thống Vladimir Putin vừa ký ban hành một loạt luật mới, hạn chế các công cụ giúp người Nga tiếp cận nội dung bị cấm và ứng dụng nước ngoài, đồng thời thúc đẩy việc thay thế các nền tảng công nghệ phương Tây bằng các sản phẩm nội địa.
Một trong những động thái đáng chú ý là việc giới thiệu MAX - ứng dụng nhắn tin được nhà nước phê duyệt sẽ được cài đặt mặc định trên mọi điện thoại thông minh bán tại Nga từ tháng sau. Với bước đi này, giới chức Nga kỳ vọng chuyển phần lớn người dùng khỏi các dịch vụ nước ngoài như WhatsApp hay Telegram sang hệ sinh thái số nội địa, dễ giám sát và kiểm soát hơn.
Theo bà Anastasiia Kruope, nhà nghiên cứu tại Tổ chức Theo dõi Nhân quyền (Human Rights Watch), mục tiêu tối hậu của điện Kremlin là “kiểm soát tuyệt đối”. Không chỉ nội dung được chia sẻ, mà cả dòng chảy dữ liệu và hạ tầng truyền dẫn internet cũng nằm trong kế hoạch. “Họ chưa đạt được mức kiểm soát mà họ mong muốn, nhưng ngày càng tiến gần hơn,” Kruope cảnh báo.
Từ internet tự do đến môi trường bị bóp nghẹt
Khác với Trung Quốc - nơi kiểm soát internet gần như toàn diện ngay từ đầu Nga từng sở hữu môi trường mạng khá tự do. Người Nga thoải mái tiếp cận các nền tảng phương Tây như YouTube, Facebook, Twitter… và sử dụng chúng để lan tỏa quan điểm cá nhân, thậm chí chỉ trích chính quyền.
Tuy nhiên, tự do đó dần bị siết lại, đặc biệt sau sự nổi lên của Aleksei Navalny - nhà hoạt động đối lập từng thu hút hàng triệu người theo dõi nhờ các video vạch trần tham nhũng của giới tinh hoa Nga trên YouTube. Từ đầu nhiệm kỳ tổng thống đầu tiên, ông Putin đã phác thảo viễn cảnh về một “internet có chủ quyền”, nơi các công ty công nghệ nước ngoài không còn chỗ đứng và chính quyền Nga nắm quyền kiểm soát tuyệt đối.
Cuộc xâm lược Ukraine năm 2022 đã tạo đà cho chiến dịch này tăng tốc. Trước thềm chiến tranh, nhà nước Nga gián tiếp nắm quyền kiểm soát VK - mạng xã hội lớn nhất nước. Người được giao phụ trách nền tảng này là con trai của Phó Chánh Văn phòng Điện Kremlin ông Sergei Kiriyenko. VK nhanh chóng trở thành công cụ thúc đẩy các sản phẩm thay thế từ Nga cho Facebook, Instagram và Twitter - vốn đều bị cấm sau đó.
Tiktok bị vô hiệu hóa một phần. Luật giới hạn quyền tự do ngôn luận được ban hành hàng loạt, cả trên mạng lẫn ngoài đời. Đến năm 2024, Nga bắt đầu bóp băng thông YouTube, nhằm lôi kéo người dùng về nền tảng video nội địa. Tuy nhiên, chiến dịch này chỉ thu được kết quả hạn chế.
Giờ đây, với sự ra mắt của MAX, chính quyền tiếp tục nhắm đến những “thành trì” cuối cùng đặc biệt là WhatsApp, ứng dụng của Meta với gần 100 triệu người dùng hàng tháng tại Nga. Telegram - ứng dụng phổ biến khác được điều hành bởi doanh nhân người Nga Pavel Durov cũng không nằm ngoài tầm ngắm.
MAX - “WeChat phiên bản Nga”?
MAX được thiết kế với tham vọng trở thành một siêu ứng dụng kiểu Trung Quốc. Lấy cảm hứng từ WeChat - nền tảng tích hợp nhắn tin, thanh toán, dịch vụ công và giải trí - MAX sẽ là nơi người dân trò chuyện, thanh toán hóa đơn, đặt vé, xin giấy phép kết hôn, và nhiều dịch vụ công khác. Một luật mới còn yêu cầu mọi dịch vụ nhà nước đều phải được cung cấp qua MAX.
Các cơ quan chính phủ các cấp hiện đang được yêu cầu cài đặt ứng dụng. Nhiều trường học đã triển khai thử nghiệm, và có dấu hiệu cho thấy giáo viên sẽ phải sử dụng MAX để liên lạc với học sinh và phụ huynh.
Theo ông Philipp Dietrich từ Hội đồng Quan hệ Đối ngoại Đức, “Chiến lược ở đây là đưa MAX vào cuộc sống hằng ngày của người dân, đến mức không thể không dùng.” Mục tiêu, theo Dietrich, là thu thập càng nhiều dữ liệu người dân càng tốt - tương tự cách Trung Quốc khai thác WeChat.
Tuy nhiên, MAX chưa chắc đã dễ thành công. Mặc dù các quan chức ca ngợi ứng dụng có thể hoạt động tốt cả trong hầm để xe, người dùng mạng Nga đã nhanh chóng chế giễu MAX bằng meme. Một ca sĩ kiêm influencer nổi tiếng bị chỉ trích nặng nề khi quảng bá ứng dụng trên Instagram - nền tảng vốn đang bị cấm ở Nga.
Ông Mikhail Klimarev, người đứng đầu Tổ chức Bảo vệ Internet - nhóm bảo vệ quyền số của Nga hiện đang lưu vong nói, Nga từng thất bại với các ứng dụng nhắn tin nội địa trước đây. Người dân Nga vẫn còn rất cảnh giác với giám sát chính phủ, do đó họ sẽ khó có thể thoải mái giao tiếp, chia sẻ hay trò chuyện qua MAX.
VPN, Telegram và cuộc chiến dai dẳng
Trong bối cảnh WhatsApp và Telegram có thể bị chặn, người Nga có thể sẽ tiếp tục sử dụng VPN (mạng riêng ảo) - công cụ phổ biến giúp vượt tường lửa, truy cập các dịch vụ bị hạn chế. Dù Facebook, Instagram, YouTube đã bị chặn, một lượng lớn người Nga vẫn sử dụng được chúng nhờ VPN.
Tuy nhiên, chính quyền không đứng yên. Theo Human Rights Watch, tính đến cuối năm 2024, có gần 200 dịch vụ VPN bị chặn tại Nga. Các nhà cung cấp VPN đang phải chơi trò “mèo vờn chuột” liên tục để duy trì dịch vụ.
Nhà chức trách còn gây áp lực với các công ty nước ngoài như Apple để gỡ VPN khỏi App Store. Gần đây, họ bắt đầu thử nghiệm các cách chặn VPN ở tầng hạ tầng mạng sâu hơn, khiến việc sử dụng VPN khó khăn hơn nhiều.
Ngày 1/8/2025, ông Putin ký ban hành luật cấm quảng cáo VPN, khiến người dân khó tìm được dịch vụ thay thế. Đồng thời, nếu dùng VPN để thực hiện hành vi bị coi là phạm tội, mức hình phạt sẽ bị tăng nặng.
Một đạo luật khác được ký cùng ngày hình sự hóa việc tìm kiếm “nội dung cực đoan” bao gồm cả video từ tổ chức của Aleksei Navalny hiện đã bị gắn mác cực đoan tại Nga.
Ngay cả Telegram vốn chưa bị cấm cũng không thoát khỏi sự kiểm soát. Gần đây, ông Igor Girkin, một nhân vật theo chủ nghĩa dân tộc cực đoan thường đăng nội dung chỉ trích quân đội Nga trên Telegram, bị tuyên án 4 năm tù vì tội danh liên quan đến cực đoan. Đây là lời cảnh báo rõ ràng đến các blogger quân sự khác.
Ngoài ra, người điều hành kênh Telegram Baza - chuyên đăng video về các cuộc đột kích của lực lượng an ninh vừa bị bắt với cáo buộc hối lộ quan chức để thu thập thông tin độc quyền. Người này phủ nhận các cáo buộc.
Không còn mặc cả với Big Tech
Trước đây, điện Kremlin từng áp dụng chiến lược ép buộc các công ty công nghệ phương Tây hợp tác thông qua tiền phạt và đe dọa. Nhưng theo Andrey Zakharov, tác giả cuốn sách mới về internet Nga, mọi thứ đã thay đổi từ sau chiến tranh.
“Chiến lược hiện giờ là chặn, triệt tiêu và tung ra sản phẩm thay thế,” Zakharov nhận định. “MAX chính là một phần tiếp nối của câu chuyện đó - dẫu cho tham nhũng và kém hiệu quả vẫn là những trở ngại lớn.”Dù MAX có thể chưa tạo ra cơn sốt, việc chính quyền Nga thúc đẩy ứng dụng này cho thấy họ ngày càng quyết liệt hơn trong việc kiểm soát không gian mạng. Khi các ứng dụng được ưa chuộng dần bị gạt ra, một thế hệ người dùng mới có thể bị “bắt buộc” sinh hoạt trong hệ sinh thái số kín, nơi mọi cuộc trò chuyện, mọi dữ liệu, mọi dịch vụ công dân đều được thực hiện dưới “ánh mắt” của chính phủ.
shared via nytimes,
