Những hình vẽ bí ẩn ẩn sâu trong vi mạch điện tử
13/08/25
 |
| Hình ảnh được thu thập bởi Cedric, một thợ săn tranh vẽ nguệch ngoạc gần Frankfurt và đăng dưới tên CPU Duke |
Dấu ấn tí hon từ một thời kỳ đã qua
Hơn nửa thế kỷ trước, trong những năm 1970, các nhà thiết kế vi mạch đã âm thầm khắc lên bề mặt silicon những hình vẽ siêu nhỏ thường được gọi là silicon doodles như một cách thể hiện cá tính và đồng thời là dấu ấn sở hữu công nghệ. Những hình này có thể rất đơn giản, như chữ viết tắt tên tác giả, hoặc cực kỳ sáng tạo và hài hước, chẳng hạn một con khủng long Tyrannosaurus rex lái chiếc mui trần.
Mặc dù được cộng đồng ghi nhận và lưu trữ, loại hình “nghệ thuật” tí hon này hiện rất hiếm gặp và gần như không còn xuất hiện trong quy trình sản xuất hiện đại. Việc tìm kiếm chúng đòi hỏi thời gian, kinh phí và tinh thần như một nhà khảo cổ học công nghệ: lùng sục chợ đồ cũ, săn đấu giá trực tuyến, tháo tung lớp vỏ thiết bị, mài mỏng lớp bảo vệ chip và quan sát tỉ mỉ dưới kính hiển vi để hy vọng bắt gặp khoảnh khắc “diệu kỳ”.
Kenton Smith, 36 tuổi, sống tại Madison, bang Wisconsin, từng bị cuốn hút mạnh mẽ ngay khi phát hiện hình mặt cười ẩn sâu trong một con chip. Là người yêu thích điện tử và máy tính từ nhỏ, Smith đặc biệt bị mê hoặc bởi “vẻ đẹp ẩn giấu” của các mạch tích hợp. Ban đầu, anh từng thấy một hình kim tự tháp siêu nhỏ và cho rằng đó chỉ là ký hiệu sản xuất, nhưng hình mặt cười ấy đã khơi dậy hàng loạt câu hỏi. Tìm hiểu sâu hơn, Smith phát hiện trang web Silicon Zoo của Đại học Bang Florida, nơi từ những năm 1990 bắt đầu lưu trữ ảnh chụp các hình vẽ do kỹ sư chip tạo ra.
“Có rất nhiều thứ mà các nhà thiết kế để lại, nhưng họ không phô bày ra. Nó cứ nằm ở đó, gần như chẳng ai nhìn thấy,” Smith chia sẻ. Điều thôi thúc anh chính là mong muốn lưu trữ những hình vẽ này trước khi chúng bị tiêu hủy cùng thiết bị, thường là để tách lấy vàng. “Đó là một cuộc đua với thời gian,” anh nói.
Khi các nhà thiết kế để lại “chữ ký” bí mật
Trong thập niên 1970-1980, việc khắc hình vẽ siêu nhỏ trên các chip giao tiếp là một hình thức vừa thể hiện cá nhân, vừa đánh dấu quyền sở hữu. Khi nhóm thiết kế tại các hãng như Intel, AMD, Hewlett-Packard hay Qualcomm bắt đầu đưa dấu ấn riêng vào sản phẩm, họ chưa từng nghĩ thế giới sẽ biết đến điều đó. Những hình này thường được đặt ở vùng trống của con chip, với kích thước mảnh hơn cả sợi tóc người.
Không ít hình mang ý nghĩa gợi nhắc nguồn gốc công ty, như lá cờ bang Texas trên chip của AMD, hay ngọn núi trên chip sản xuất tại Colorado. Một số khác là trò đùa nội bộ hoặc “danh thiếp” cá nhân. Đáng chú ý, ý tưởng này dường như xuất hiện độc lập tại nhiều công ty và địa phương khác nhau.
Deepu John, khi còn là học viên cao học ngành kỹ thuật điện tại Đại học Michigan đầu thập niên 1990, chưa từng nghe về silicon doodle. Nhưng như bao kỹ sư khác, anh muốn “ký tên” lên sản phẩm mình làm. Anh khắc chữ cái tên mình lên chip màn hình LCD. Khi gia nhập Qualcomm năm 1994, John ngạc nhiên thấy đồng nghiệp cũng tạo những biểu tượng cá nhân trên chip. “Đó là thời kỳ đầy phóng khoáng, như những ngày đầu ngành hàng không. Nó không gây hại cho chip, nên hoàn toàn là sự sáng tạo,” anh nhớ lại.
John từng thử tái hiện hình chiếc du thuyền từ quảng cáo Old Spice thời đó, nhưng kết quả không mấy hoàn hảo. Một đồng nghiệp gầy gò lại vẽ cơ bắp cuồn cuộn. Mọi hình vẽ đều được thực hiện bằng công cụ thiết kế chip, và với John, ý nghĩa quan trọng nhất của “graffiti” bí mật này là: “Tôi ký tên mình lên chip, nên nó phải mang ý nghĩa đặc biệt.”
Những thợ săn hóa thạch công nghệ
Ngày nay, một nhóm nhỏ nhưng đầy đam mê đang miệt mài săn lùng các silicon doodle. Không phải chip nào cũng có hình vẽ, và phần lớn công sức nằm ở việc lần theo manh mối từ mã số linh kiện, địa điểm sản xuất đến từng lô hàng.
Sau khi phát hiện hình mặt cười, Smith bắt đầu săn tìm thêm bằng cách mua linh kiện phế liệu trên eBay, rồi chia sẻ kết quả trên mạng xã hội dưới tên evilmonkeyzdesignz. Anh bỏ ra hàng nghìn đô la mỗi năm để truy tìm “trứng phục sinh” ẩn giấu này.
Tại Frankfurt (Đức), một thợ săn khác có biệt danh CPU_Duke cũng lùng sục mạng Internet và các khu chợ trời. Cedric tên thật được giữ kín từng mất hàng tháng chỉ để tìm một hình vẽ thỏ Playboy xuất hiện trên Silicon Zoo. Cuối cùng, anh ghép nối manh mối từ mã số IC và lần ra “viên kim cương thô” mình muốn. “Nếu không tìm thấy gì, bạn chỉ cần may mắn. Tôi mua phần cứng ngẫu nhiên và tháo ra xem,” Cedric nói.
Hai người cũng hỗ trợ nhau. Smith từng tìm “moose boy” hình cậu bé đội gạc tuần lộc trong điện thoại Nokia 5190 nhưng thất bại. Cedric sau đó đăng một hình tương tự từ chip Motorola lên kênh Discord của Smith, khơi lại cuộc săn tìm. Khi so sánh nhiều bo mạch Nokia, Smith nhận ra phiên bản cũ có bộ dao động cao hơn, và trong một chiếc như vậy, anh đã tìm thấy hình vẽ ẩn. “Đó giống như khảo cổ học, nhưng là khảo cổ phần cứng,” Cedric nhận xét.
Kỹ thuật “khai quật” và rủi ro
Việc khai quật một chip silicon thường chỉ mất vài phút, nhưng quá trình chuẩn bị và tìm kiếm có thể kéo dài hàng tuần hoặc hàng tháng. Nếu nắp chip được hàn kín, súng nhiệt sẽ làm chảy vật liệu, giúp mở dễ dàng. Với chip bọc epoxy, nhiệt cũng hữu ích, nhưng đôi khi lớp nhựa khó tách. Khi đó, Smith sẽ ngâm vỏ chip vào nhựa thông đun sôi trong 30-60 phút để hòa tan phần còn lại. Một số thợ săn dùng axit mạnh, đòi hỏi thông gió và bảo hộ nghiêm ngặt. Tuy nhiên, cả nhựa thông lẫn axit đều có thể làm đổi màu hình vẽ.
Sau khi tách vỏ, dao mổ sẽ được dùng để lấy chip ra, rồi đặt dưới kính hiển vi. Tất cả phải được thao tác khéo léo để không làm hỏng “di sản” bên trong.
Dấu ấn con người giữa thời đại máy móc
Năm 2025, thật khó tưởng tượng việc tạo hình vẽ trên vi mạch. Chỉ một sai lệch nhỏ cũng có thể ảnh hưởng hiệu năng chip, khiến kỹ sư không còn nhiều tự do sáng tạo. Thế nhưng, khi công nghệ tiến hóa thành smartphone và vô vàn thiết bị kỹ thuật số khác, những hình vẽ tí hon ấy vẫn là lời nhắc nhở đằng sau cỗ máy là bàn tay và trái tim con người.
“Tôi cảm thấy mình góp phần vào một mảnh nhỏ của lịch sử khi làm việc tại Qualcomm,” Deepu John bồi hồi. Và khi nhớ lại những hình vẽ từng tạo, anh mỉm cười: “Nó khiến tôi thấy vui.”
shared via nytimes,
