Sự sụp đổ của giới tinh hoa Mỹ -- và bài học quản trị cho thời đại hậu niềm tin
24/11/25
Trong vòng chưa đầy một tuần, hai hình ảnh đã khiến cả chính trường Mỹ chấn động. Một là Larry Summers, nhà kinh tế từng nắm ảnh hưởng trong hầu hết chính sách lớn từ thời Bill Clinton tới Joe Biden, bị “tống xuất” khỏi giới học thuật và truyền thông sau khi lộ loạt email thân mật với tội phạm tình dục Jeffrey Epstein. Hai là cuộc họp báo kỳ lạ giữa Donald Trump và Zohran Mamdani, thị trưởng đắc cử New York theo khuynh hướng xã hội chủ nghĩa.
Hai câu chuyện tưởng không liên quan lại nói cùng một điều: quyền lực của tầng lớp tinh hoa Mỹ đang rạn nứt, và sự thay đổi này không chỉ mang tính chính trị, mà còn là lời cảnh báo cho giới kinh doanh về trật tự mới đang hình thành.
Khi “bộ não kinh tế nước Mỹ” tự đánh mất hào quang
Trong suốt bốn thập niên, Larry Summers là hiện thân của “công thức tinh hoa”: thông minh, đầy quyền lực và luôn ở đúng nơi, đúng thời điểm. Ông tham gia mọi quyết định quan trọng: từ khủng hoảng peso Mexico năm 1994, NAFTA, tự do hóa thương mại với Trung Quốc, cho đến dỡ bỏ Đạo luật Glass-Steagall, mở cửa thị trường phái sinh, và gói cứu trợ ngân hàng sau năm 2008.
Thế nhưng, sau 40 năm “nghe lời Summers”, nước Mỹ không mạnh hơn. Các ngành công nghiệp bị xuất khẩu ra ngoài, tầng lớp trung lưu co lại, niềm tin vào chính phủ và các định chế trí thức suy giảm nghiêm trọng. Vụ việc Summers bị phát hiện có quan hệ mật thiết với Epstein chỉ là giọt nước tràn ly, không phải tai nạn đạo đức, mà là triệu chứng của căn bệnh hệ thống: tầng lớp quyền lực sống trong vòng tròn kín, tự xác nhận nhau là “thiên tài”, trong khi xã hội bên ngoài ngày càng bất bình.
Việc giới truyền thông vẫn ca ngợi Summers là “bậc thầy bị cám dỗ bởi bản ngã” cho thấy sự mù quáng tự vệ của giới tinh hoa. Họ cần tin rằng ông là “thiên tài” để biện minh cho việc đã nghe theo ông quá lâu, dù chính sách ấy khiến quốc gia yếu đi.
Trump và Mamdani: Liên minh tưởng tượng của hai thế giới đối lập
Nếu câu chuyện Summers là hồi chuông báo tử cho giới tinh hoa, cuộc họp báo giữa Donald Trump và Zohran Mamdani lại là lời gợi mở về thứ có thể thay thế họ.
Trump, biểu tượng dân túy cánh hữu, và Mamdani, nhà xã hội chủ nghĩa trẻ tuổi thuộc phe Dân chủ, bất ngờ xuất hiện cùng nhau trong cuộc họp báo thân thiện. Hai người không có gì chung ngoài việc đều đánh bại giới chính trị truyền thống của đảng mình. Hình ảnh họ bắt tay, chia sẻ lời tán dương về New York, khiến cả hai phe Cộng hòa lẫn Dân chủ bối rối.
Sự kiện nhỏ bé ấy có sức công phá lớn vì nó phá vỡ cấu trúc đối lập quen thuộc của chính trị Mỹ. Đây là manh mối cho thấy dân túy hai cánh, cánh hữu bài toàn cầu hóa và cánh tả chống tập đoàn, đang chạm đến cùng một nỗi đau: người dân cảm thấy bị bỏ rơi bởi hệ thống quyền lực cũ.
Liên minh giữa hai cực này có thể không tồn tại lâu; Trump vẫn gắn bó với phố Wall và các tập đoàn AI, trong khi Mamdani nghi ngờ chính những thứ đó. Nhưng chỉ riêng hình ảnh ấy cũng đủ khiến giới tinh hoa hoảng loạn, vì nó nhắc họ rằng cả hai đầu chính trị đều đang muốn “lật bàn” trật tự kinh tế họ đang nắm giữ.
Bài học rút ra
Các lãnh đạo doanh nghiệp có thể cho rằng đây chỉ là biến động chính trị. Nhưng thực ra, nó là sự tái phân bổ niềm tin trong hệ thống quản trị phương Tây. Cùng lúc với Summers rời khỏi Harvard và Trump bắt tay một người theo chủ nghĩa xã hội, doanh nghiệp Mỹ chứng kiến điều nguy hiểm hơn: niềm tin công chúng vào các định chế sụp đổ, từ đại học, báo chí, ngân hàng đến tập đoàn công nghệ.
Trong suốt thế kỷ 20, giới lãnh đạo doanh nghiệp và học giả từng chia sẻ cùng một ngôn ngữ: “hiệu quả”, “tăng trưởng”, “tự do hóa”. Ngôn ngữ đó giờ bị xem là ngụy biện cho tham lam và bất công. Giới tinh hoa kinh tế đang mất quyền “định nghĩa sự khôn ngoan”, và khoảng trống đó đang được lấp đầy bởi dân túy, chủ nghĩa dân tộc, và phản-tinh-hoa ở cả hai đầu chính trị.
Đối với doanh nghiệp, điều đó nghĩa là sự chính danh, không phải quyền lực hay quy mô, trở thành tài sản quý giá nhất. Niềm tin của nhân viên, khách hàng và xã hội giờ quyết định nhiều hơn so với quan hệ chính trị hay thương hiệu đại học. Trong kỷ nguyên hậu niềm tin, “tư duy Harvard” không còn là tấm hộ chiếu an toàn; ngược lại, nó có thể là biểu tượng của sự xa rời thực tế.
Kết thúc của một kỷ nguyên – và lời cảnh báo
Khi các định chế từng được xem là nền tảng trí tuệ bị lột bỏ lớp vỏ hào nhoáng, thế giới doanh nghiệp phải tự đặt câu hỏi: liệu mô hình quản trị của mình có đang lặp lại chính sai lầm ấy?
• Có phải công ty đang vận hành như một “tiểu Harvard”, đóng kín, tự tin rằng mình đúng vì quá thông minh?
• Có phải chúng ta đang nghe theo “những người thông minh nhất trong phòng”, mà quên mất người mua hàng, người lao động và cộng đồng nghĩ gì?
Những hình ảnh như Summers bị trục xuất hay Trump bắt tay Mamdani chỉ là dấu hiệu của một trật tự đang vỡ vụn. Giới tinh hoa không còn độc quyền lý trí, và quyền lực không còn là sản phẩm của học vị hay quan hệ.
Điều này đồng nghĩa với một quy luật mới của lãnh đạo:
Trong thế kỷ 21, thành công không đến từ việc chứng minh mình đúng, mà đến từ việc chứng minh mình lắng nghe.
shared via big,
