Người viết dám chỉ trích Silicon Valley và đúng sớm đến mức bị lãng quên
28/11/25
Trong nhiều thập niên, Silicon Valley tự xem mình như trung tâm của đổi mới, tự do và tinh thần khai phá. Nhưng ngay tại thung lũng, cảm xúc ấy đang đổi chiều. Khảo sát năm 2024 cho thấy hơn hai phần ba cư dân tin các tập đoàn công nghệ đã “đánh mất la bàn đạo đức”. Điều đáng chú ý: kết luận bi quan này từng được dự báo cách đây 25 năm, trong một cuốn sách bị chính giới công nghệ xem như điều cấm kỵ.
Cuốn Cyberselfish của Paulina Borsook - xuất bản năm 2000 - là một bản cáo trạng mạnh mẽ nhắm vào “chủ nghĩa tự do công nghệ” (techno-libertarianism), thứ tư duy tôn vinh tiền bạc, ghét bỏ quy định và xem con người chỉ như những hệ thống có thể lập trình. Khi Internet còn được coi là lời hứa giải phóng, bà lại nhìn thấy nguy cơ hình thành một tầng lớp công nghệ quyền lực, tự tin thái quá và khinh miệt mọi ràng buộc xã hội.
Hai thập niên rưỡi trôi qua, những cảnh báo ấy đang được đọc lại với tâm thế khác. Nhiều người nhìn vào sự bành trướng của trí tuệ nhân tạo, các mô hình kinh doanh giám sát người dùng, văn hóa “move fast and break things” và sự xích lại gần quyền lực chính trị của giới công nghệ để nhận ra: Borsook đã dự đoán trúng một kịch bản mà số đông khi đó không muốn tin.
Một dự báo bị xem nhẹ, và cái giá của việc đúng quá sớm
Borsook vốn không phải cái tên xa lạ ở Thung lũng Silicon. Trước Cyberselfish, bà là một cây bút công nghệ dày dạn kinh nghiệm, từng viết cho Wired ngay từ những số đầu tiên. Trưởng thành trong môi trường kỹ sư miền Nam California thời hoàng kim của ngành hàng không - vũ trụ, bà hiểu rõ cách công nghệ được tạo ra và cách nó ảnh hưởng đến đời sống. Nhưng trải nghiệm cá nhân cũng khiến bà có cái nhìn sắc lạnh hơn đồng nghiệp: ở tuổi 14, một tai nạn súng khiến bà bị chấn thương não, làm việc học thuật trở nên khó khăn. Bà rẽ vào nghề viết công nghệ vì “đó là nơi duy nhất thông tin trở nên mạch lạc”.
Với bà, công nghệ chỉ là hạ tầng - giống như hệ thống điện hay ống nước - chứ không phải tôn giáo mới. Nhưng cuối những năm 1990, khi bong bóng dot-com thổi phồng sự tự tin của giới lập trình, bà chứng kiến một sự chuyển biến văn hóa mà mình thấy nguy hiểm: người giàu công nghệ được xem đương nhiên là người thông minh; sự hoài nghi với chính quyền biến thành ác cảm; và ý niệm mọi thứ - kể cả con người có thể lập trình được.
Cyberselfish công kích trực diện nền văn hóa ấy. Borsook mô tả một cộng đồng “tự mê hoặc”, tin thị trường giải quyết được mọi vấn đề và những ai phản đối chỉ đơn giản là chưa đủ thông minh. Bà cho rằng khi giới công nghệ đủ giàu và đủ quyền lực, họ sẽ tìm cách áp đặt tư tưởng của mình lên xã hội rộng lớn hơn - một quá trình mà bà gọi là “xuất khẩu ý thức hệ Thung lũng Silicon”.
Về mặt nội dung, cuốn sách sắc sảo. Nhưng về mặt sự nghiệp, nó là thảm họa. Nhà xuất bản đầu tiên bỏ cuộc; nhà thứ hai in sách với ngân sách khiêm tốn; độc giả thời đó - đang say mê Internet và sự hào nhoáng của “thế kỷ mới” - không muốn nghe những cảnh báo u ám. Borsook nói về thời điểm ấy: “Cuốn sách đã phẳng lì sự nghiệp của tôi.” Trong khi nhiều người cùng thời trở thành tác giả ăn khách hoặc nhà đầu tư, bà chật vật sinh sống, có thời gian làm Airbnb superhost để đổi lấy tiền nhà. Đến tuổi 71, sức khỏe suy giảm, bà sống dựa vào khoản quyên góp bạn bè kêu gọi trên GoFundMe.
Khi Silicon Valley bước vào giai đoạn tự soi chiếu
Điều trớ trêu là sự hồi sinh của Cyberselfish lại đến vào đúng thời điểm Silicon Valley phải tự chất vấn chính mình. Nhiều cây viết tên tuổi, vốn từng nắm giữ vị trí đặc quyền trong hệ sinh thái này, nay quay lại nghi ngờ chính những “giấc mơ tự do” mà họ từng cổ vũ.
Steven Levy - cây viết kỳ cựu của Wired - gần đây gây chú ý khi thừa nhận “tôi đã sai khi nghĩ hiểu Silicon Valley”. Bài viết của ông mô tả sự choáng váng trước việc các lãnh đạo công nghệ, vốn tự nhận theo đuổi bình đẳng và tiến bộ, lại dễ dàng liên kết với chính quyền Trump. Levy kể về khoảnh khắc Tim Cook tặng Tổng thống Mỹ một bức tượng khắc riêng - hành động ông mô tả là “nịnh bợ ở mức khó tin” đối với một công ty từng quảng cáo công nghệ sẽ cứu loài người khỏi thế giới kiểu ‘1984’.
Sự thay đổi này phản ánh một thực tế: khi các công ty công nghệ trở thành những tập đoàn nghìn tỷ USD, ảnh hưởng của họ đối với chính trị, thông tin, hành vi xã hội và môi trường lớn hơn nhiều so với tưởng tượng của chính những người tạo ra chúng. Niềm tin lãng mạn về Internet như vùng đất tự do không còn phù hợp với thực tế nền kinh tế giám sát, với AI tiêu tốn lượng điện khổng lồ hoặc các mô hình kinh doanh được xây dựng trên thu thập dữ liệu cá nhân.
Trong bối cảnh ấy, cuốn sách bị lãng quên của Borsook bỗng trở thành tài liệu được săn tìm: bản in cũ bị mua sạch khỏi Amazon; độc giả đăng thông báo “tìm sách” trên X nhưng vô vọng; các nhà xuất bản quốc tế liên hệ hỏi mua bản quyền tái bản. Một cuộc trò chuyện giữa Borsook và nhà báo Gil Duran trên podcast The Nerd Reich thu hút hơn 120.000 lượt xem chỉ trong vài tuần. Cộng đồng công nghệ phản biện ca ngợi bà như người nhìn thấy mặt tối của thung lũng từ rất sớm.
Nền tảng ý thức hệ đã tạo ra quyền lực công nghệ
Để hiểu vì sao Cyberselfish trở lại, cần nhìn vào bối cảnh tư tưởng định hình Silicon Valley từ những ngày đầu. Tuyên ngôn của John Perry Barlow - người từng viết lời cho Grateful Dead - năm 1996 từng tuyên bố “Chính phủ không có chủ quyền ở nơi chúng ta hội tụ”. Với thế hệ Internet đầu tiên, đây là bản anh hùng ca về tự do cá nhân tuyệt đối.
Đối với Borsook, đó lại là biểu hiện của sự ngây thơ. Bà đặt câu hỏi: tại sao một cộng đồng hưởng lợi từ đầu tư công hàng chục năm từ ARPANET, NASA đến các chương trình nghiên cứu quốc phòng lại có thái độ thù địch với chính phủ? Theo bà, sự ghét bỏ quy định của giới công nghệ không phải đến từ triết lý sâu sắc, mà từ lợi ích: càng ít ràng buộc, khả năng tích lũy tài sản càng lớn. Một trong những luận điểm bà nêu: “Bởi vì giàu được xem là thông minh, nên sự giàu của Thung lũng Silicon tạo ra ảo giác về trí tuệ vượt trội.”
Cuốn sách cũng phê phán cách Wired - biểu tượng của văn hóa công nghệ thời bấy giờ - vừa cổ vũ công nghệ, vừa tham gia thị trường chứng khoán thông qua quỹ đầu tư mang tên tạp chí. Đối với Borsook, sự hòa trộn giữa báo chí và lợi ích tài chính ấy quá gần gũi để có thể giữ được vai trò phản biện. Nhận định này khiến bà bị coi là “phản bội phe nhà”, làm tăng thêm sự thờ ơ của thị trường đối với cuốn sách.
Khi sự hoài nghi trở thành tài sản
Sự đổi chiều hiện nay hé lộ một bài học cổ điển: những cảnh báo không phù hợp với thời điểm thường bị bỏ qua, nhưng khi môi trường thay đổi, giá trị phân tích lại hiện ra rõ rệt. Các cây viết như Borsook từng bị xem là bi quan, nay được coi như người hiểu rõ hơn sự vận hành của quyền lực công nghệ so với nhiều “chuyên gia” được tung hô suốt thập niên 2000-2010.
Ngay cả những tiếng nói từng sai lầm trong dự báo cũng đang xem xét lại quan điểm. Clifford Stoll, tác giả Silicon Snake Oil, người từng cho rằng Internet không thể thay thế báo in, sau nhiều lần thừa nhận sai, giờ lại cảnh báo về “cái giá phải trả” của công nghệ. Wired - nơi từng xem công nghệ như tôn giáo văn hóa - nay đăng tải các cuộc điều tra về giám sát nhà nước và mặt tối của AI.
Trong bối cảnh ấy, Borsook giữ lập trường nhất quán. Bà tin vào vai trò của quy định, cho rằng thị trường không thể và không nên giải quyết mọi vấn đề. Và như bà viết từ 2015: “Tiền vẫn là gốc rễ. Tiền tạo ra quyền lực.”
“Ủy ban Sự thật và Hòa giải” cho Silicon Valley?
Trong số mới của tạp chí công nghệ phản biện In Formation, Borsook đề xuất ý tưởng vừa châm biếm vừa nghiêm túc: thành lập “Ủy ban Sự thật và Hòa giải Silicon Valley”. Ở đó, những ký giả công nghệ trở thành nhà đầu tư, những người đặt ra các mỹ từ như “sharing economy”, “disruptive innovation” hay “thought leader” sẽ phải lên tiếng giải thích cách họ góp phần tạo ra ảo tưởng về một ngành công nghiệp “vì nhân loại”.
Lời đề xuất này làm chính biên tập viên của bà phải hỏi: “Chị nghiêm túc chứ hay chỉ đùa?” Câu trả lời của Borsook phản ánh sự lưỡng phân của chính Silicon Valley: “Tôi cũng không biết.”
Một ủy ban như vậy - dù khó xảy ra - chạm đúng vấn đề cốt lõi: sự thiếu minh bạch về cách các giá trị, quyết định và tường thuật truyền thông đã góp phần xây dựng quyền lực vượt kiểm soát của Big Tech.
Di sản của một người dự đoán đúng trong thời đại không muốn nghe sự thật
Sự hồi sinh của Cyberselfish không phải hiện tượng hoài cổ. Nó phản ánh một xu hướng tất yếu: khi tác động của công nghệ lan rộng từ AI, năng lượng, truyền thông, đến hành vi tiêu dùng - nhu cầu hiểu rõ nền tảng văn hóa và ý thức hệ đằng sau Thung lũng Silicon trở nên cấp thiết.
Paulina Borsook có thể không trở thành biểu tượng truyền thông hay doanh nhân thành đạt. Nhưng điều bà để lại, khả năng nhìn xuyên qua ánh hào quang để thấy tác động xã hội của công nghệ đang trở nên hiếm hoi và đáng giá trong một nền kinh tế mà “đổi mới” đôi khi được thần thánh hóa quá mức.
Silicon Valley vẫn tạo ra những đột phá. Nhưng chính lúc này, khi công nghệ chạm tới mọi thị trường và mọi mô hình kinh doanh, những câu hỏi mà Borsook đặt ra 25 năm trước đáng được lắng nghe: Tự do công nghệ có thực sự giải phóng con người? Quyền lực không kiểm soát có tạo ra xã hội tốt đẹp hơn? Và liệu chúng ta có sẵn sàng đối diện những góc tối mà mình chọn phớt lờ?
Nếu bà đúng từ quá sớm, thì hiện tại là thời điểm để phần còn lại của thế giới bắt đầu theo kịp.
shared via nytimes,
