Mặt tối của “đế chế tiện lợi”: Cái chết của một quản lý 7-Eleven phơi bày giới hạn của mô hình 24/7 tại Nhật Bản
06/11/25
Bi kịch giữa ánh sáng đêm không bao giờ tắt
Tại Nhật Bản, những dãy đèn neon không bao giờ tắt của 7-Eleven, FamilyMart hay Lawson từ lâu đã trở thành biểu tượng của xã hội hiện đại – nơi sự tiện lợi, trật tự và năng suất được tôn vinh như giá trị quốc gia. Nhưng đằng sau vẻ hào nhoáng ấy, một mặt tối đang dần lộ diện.
Vụ việc một quản lý cửa hàng 7-Eleven ở Oita qua đời vì làm việc kiệt sức đã làm rúng động dư luận và phơi bày những bất cập cố hữu của mô hình nhượng quyền 24/7 – mô hình từng được ca ngợi là “phép màu bán lẻ Nhật Bản”.
Người đàn ông ấy đã làm việc liên tục 16 tháng không nghỉ một ngày, cho đến khi cơ thể sụp đổ. Vợ anh, Akiko, kể lại: “Anh ấy nhiều lần nói muốn nghỉ việc, nhưng không có người thay thế. Anh là quản lý, nếu anh nghỉ, cửa hàng sẽ không thể vận hành.”
Trường hợp của anh không hề cá biệt. Theo tờ Financial Times, hơn 50.000 cửa hàng tiện lợi trên khắp Nhật Bản đang vận hành trong tình trạng tương tự – thiếu nhân lực, gánh nặng chi phí, bị trói buộc bởi hợp đồng nhượng quyền và không thể đóng cửa ngay cả khi thua lỗ.
“Cái bẫy” của sự tiện lợi
Ở Nhật, konbini (convenience store) là một phần của “hạ tầng xã hội”: không chỉ bán hàng hóa mà còn cung cấp dịch vụ thanh toán, bưu chính, thậm chí là nơi trú ngụ tạm thời cho người vô gia cư trong đêm lạnh.
Nhưng sự tiện lợi tuyệt đối cho khách hàng đồng nghĩa với gánh nặng tuyệt đối cho người vận hành.
Hầu hết cửa hàng tiện lợi ở Nhật hoạt động theo mô hình nhượng quyền. Chủ cửa hàng chịu toàn bộ chi phí thuê nhân viên, tiền điện, hàng tồn, nhưng không có quyền điều chỉnh giá hay giờ hoạt động. Việc đóng cửa tạm thời – dù chỉ vài giờ – bị coi là “vi phạm tinh thần hợp tác” và có thể dẫn đến mất hỗ trợ từ công ty mẹ.
Sau làn sóng phản đối năm 2019, các tập đoàn cam kết “linh hoạt” hơn. Tuy nhiên, trên thực tế, đa số cửa hàng vẫn buộc mở đủ 24 giờ. Đối với người tiêu dùng, đó là dịch vụ hoàn hảo. Với người lao động, đó là “cái bẫy 24/7” không lối thoát.
Khi hiệu quả trở thành kiệt sức
Chi phí lao động tại Nhật tăng liên tục trong bối cảnh dân số già và thiếu hụt lao động trẻ. Công việc ca đêm ít ai muốn nhận, buộc các chủ cửa hàng trả lương cao gấp rưỡi, nhưng vẫn không đủ người.
Nhiều người phải tự làm việc 300 giờ/tháng, trong đó hàng chục giờ không lương. Theo Công đoàn Chuỗi Cửa hàng Tiện lợi Nhật Bản, hàng nghìn chủ cửa hàng đang rơi vào tình trạng kiệt sức, không thể thuê người, không thể nghỉ, và cũng không thể bán lại cửa hàng do các điều khoản ràng buộc.
Một chủ cửa hàng 7-Eleven ở Osaka chia sẻ: “Chúng tôi làm việc 80–100 giờ/tuần. Nếu nghỉ, cửa hàng sụp đổ. Nếu tiếp tục, sức khỏe kiệt quệ. Không có lối thoát.”
Mô hình chia lợi nhuận hiện nay càng khiến tình hình thêm căng thẳng. Các công ty mẹ – như Seven & i Holdings (7-Eleven), Itochu (FamilyMart) và Mitsubishi (Lawson) – thường nhận từ 40–70% lợi nhuận gộp, phần còn lại không đủ cho chủ cửa hàng tái đầu tư hay tăng lương.
Khi lương tối thiểu tăng, lợi nhuận bị bào mòn, nhiều chủ buộc phải làm thêm không lương để duy trì hoạt động. Một số đã chọn cách… lặng lẽ ngủ trong kho hàng để tiết kiệm thời gian di chuyển giữa các ca.
Áp lực tăng trưởng: Càng mở rộng, càng suy kiệt
Theo khảo sát nội bộ của Seven & i Holdings, 90% chủ cửa hàng lo ngại việc tăng lương tối thiểu và kế hoạch mở thêm 1.000 cửa hàng mới. Trong khi doanh thu chỉ tăng trung bình 0,8%/tháng, việc mở rộng hệ thống nghịch lý thay lại trở thành gánh nặng nội bộ: các cửa hàng mới cạnh tranh trực tiếp với cửa hàng cũ, chia nhỏ thị phần vốn đã mỏng.
Mặc dù công ty mẹ thúc đẩy tự động hóa từ máy thanh toán tự phục vụ, hệ thống đặt hàng AI đến robot lau dọn, công nghệ chỉ giúp giảm phần ngọn của vấn đề. Cái gốc vẫn nằm ở mô hình lợi nhuận lệch lạc, nơi rủi ro được “xã hội hóa” cho hàng chục nghìn chủ cửa hàng, còn lợi nhuận được tập trung ở tập đoàn.
Sự căng thẳng này phản ánh giới hạn của “hiệu quả kiểu Nhật” – thứ từng là niềm tự hào quốc gia. Khi hiệu quả được xây dựng trên sự hy sinh sức khỏe con người, đó không còn là biểu tượng, mà là bi kịch.
Khi mô hình 24/7 chạm ngưỡng
Sau khi từ chối thương vụ thâu tóm trị giá 46 tỷ USD của tập đoàn Couche-Tard (Canada), Seven & i Holdings đang đối mặt với sức ép kép: doanh thu trì trệ, biên lợi nhuận co hẹp và hình ảnh xã hội xấu đi.
Trong bối cảnh Nhật Bản già hóa, mô hình 24/7 không còn phù hợp. Các chuyên gia lao động nhận định rằng nếu không cải tổ hợp đồng nhượng quyền – cho phép linh hoạt giờ mở cửa và tái phân bổ lợi nhuận công bằng hơn – làn sóng đóng cửa hàng loạt có thể xảy ra trong vài năm tới.
Một số tập đoàn đang thử nghiệm mô hình “mega-franchise”, nơi một chủ sở hữu quản lý nhiều cửa hàng cùng lúc để giảm chi phí quản trị. Tuy nhiên, điều này đòi hỏi vốn lớn và rủi ro cao, không phải lựa chọn khả thi cho các chủ nhỏ hiện nay.
Từ biểu tượng phục vụ đến giới hạn con người
Cái chết của người quản lý 7-Eleven ở Oita không chỉ là câu chuyện cá nhân. Nó là lời cảnh báo về một mô hình kinh tế đã đến giới hạn.
Trong hơn nửa thế kỷ, “tinh thần phục vụ Nhật Bản” – tận tụy, bền bỉ, không than phiền – đã góp phần tạo nên hình ảnh quốc gia. Nhưng khi những giá trị ấy biến thành văn hóa kiệt sức, nó không còn là đức tính, mà trở thành gánh nặng.
Những cửa hàng sáng đèn xuyên đêm vẫn là biểu tượng của sự tiện lợi và an toàn. Nhưng đằng sau quầy hàng ấy là những con người làm việc đến cạn sức, những hợp đồng ràng buộc chặt chẽ và những gia đình mất đi người thân vì kiệt sức.
Akiko – người phụ nữ mất chồng – nói trong một cuộc phỏng vấn gần đây: “Tôi sợ nhất là có nhiều người khác giống anh ấy, vẫn đang làm việc mỗi ngày, không nghỉ, vì họ nghĩ không ai có thể thay thế mình.”
Một biểu tượng đang cần “đóng cửa để nghỉ”
“Konbini” từng là niềm tự hào của Nhật Bản – biểu tượng của kỷ luật và sáng tạo. Nhưng trong kỷ nguyên mới, khi xã hội hướng đến cân bằng và nhân văn hơn, ngành công nghiệp tiện lợi cũng cần học cách… nghỉ ngơi.
Nếu không có cải cách sâu rộng, mô hình 24/7 có thể trở thành tàn tích của một thời hoàng kim đã qua – nơi ánh sáng không bao giờ tắt, nhưng phía sau là những bóng người âm thầm chịu đựng để giữ cho nó sáng mãi.
shared via FT,
