Phố Sesame thiết kế đô thị mẫu mực vừa lý tưởng vừa hiện thực
30/07/25
Hơn nửa thế kỷ qua, bối cảnh của chương trình thiếu nhi huyền thoại “Sesame Street” không ngừng phát triển, phản ánh và định hình những chuẩn mực đô thị qua lăng kính của một con phố, vừa hiện thực vừa lý tưởng. Từ một góc phố sần sùi mô phỏng Harlem cho đến bản sao bóng bẩy trên HBO và Netflix, Sesame Street không chỉ là một sản phẩm truyền hình mà nó là tuyên ngôn đô thị sống động.
Khởi nguồn từ thành phố đầy bất an
Thập niên 1960, hình ảnh New York trong truyền thông không hề hào nhoáng. Đó là một thành phố tràn ngập tội phạm, bất ổn xã hội và đường phố đầy rác rưởi. Nhưng chính sự “bẩn thỉu” đó lại truyền cảm hứng cho nhà sản xuất Jon Stone khi ông hình dung về một chương trình thiếu nhi lấy bối cảnh đường phố nội đô. “Với một đứa trẻ mẫu giáo sống ở Harlem, phố xá là nơi mọi thứ xảy ra,” Stone phát biểu trong cuốn Street Gang: The Complete History of Sesame Street.
Thay vì lẩn tránh thực tại, ông và đội ngũ sáng tạo đã chọn ôm trọn nó. “Sesame Street” ra đời không chỉ như một sân chơi giải trí mà còn là hình mẫu sống động cho một khu phố nơi mọi tầng lớp, sắc tộc cùng chung sống, nơi các doanh nghiệp địa phương phát triển và trẻ em được giáo dục qua tương tác cộng đồng. Qua thẩm mỹ đô thị, chương trình bám rễ vào hiện thực; qua thông điệp, nó mở ra viễn cảnh về một cộng đồng hài hòa giữa chốn nội đô đầy phức tạp.
Tuy nhiên, con phố ấy cũng thay đổi theo thời gian. Giờ đây, Sesame Street sáng sủa và sạch sẽ hơn giống như những gì đã và đang diễn ra với thành phố New York: nhà ở trở nên đắt đỏ, không gian công cộng dần hiếm hoi và tính đi bộ thân thiện bị đe dọa. Trong khi đó, chương trình cũng đối mặt với những cắt giảm ngân sách nghiêm trọng. Tháng này, một nhóm nghị sĩ Cộng hòa biểu quyết cắt toàn bộ tài trợ liên bang cho PBS, nơi phát sóng “Sesame Street”. Trước đó, sau khi chính quyền Trump thông báo cắt hàng triệu USD cho tổ chức Sesame Workshop - đơn vị sản xuất chương trình, tổ chức này buộc phải cắt giảm 20% nhân sự.
Dù vậy, “Sesame Street” vẫn sống sót. Mùa thứ 56 vừa hoàn tất quay vào tháng Sáu, sẽ phát trên Netflix và PBS Kids cuối năm nay. Chương trình tiếp tục là biểu tượng văn hóa Mỹ được yêu mến, ca ngợi, chỉ trích và chính trị hóa.
Từ Jane đến Joan - Những tư tưởng định hình phố Sesame
Nguồn cội của “Sesame Street” gắn liền với nhà sản xuất truyền hình Joan Ganz Cooney và tư tưởng đô thị của Jane Jacobs. Trong bối cảnh xã hội đầy biến động thập niên 1960, Cooney nhận ra sức mạnh của truyền thông trong việc tạo ra thay đổi xã hội. Năm 1966, bà giành giải Emmy cho phim tài liệu về chương trình xóa đói giảm nghèo của tổng thống Lyndon B. Johnson. Cùng năm, bà viết bản nghiên cứu The Potential Uses of Television in Preschool Education, đặt nền móng cho sứ mệnh của “Sesame Street”.
Song song đó, cuốn sách kinh điển The Death and Life of Great American Cities của Jane Jacobs tạo tiếng vang lớn. Jacobs đề xuất bốn nguyên tắc cốt lõi để một khu phố phát triển: đa chức năng, đường phố ngắn, công trình đa dạng về tuổi đời và mật độ dân cư dày đặc.
Giới sáng lập “Sesame Street” đã vô thức hấp thụ những tư tưởng này. Họ kiến tạo một không gian nơi ranh giới giữa riêng tư và công cộng trở nên linh hoạt từ bậc tam cấp, góc ăn uống trước tiệm tạp hóa Hooper đến ô cửa sổ mở rộng nhà Elmo, tất cả khuyến khích tương tác láng giềng.
Những âm thanh đường phố và giọng nói vọng qua cửa sổ cho thấy đây không phải khu phố giàu có. “Cảnh quan đường phố ở đây là phần mở rộng của ngôi nhà,” học giả Benjamin Looker nhận định. Trong xã hội hiện đại, kiểu sống cộng đồng chặt chẽ này thường chỉ xuất hiện ở các khu phố đông đúc và ít khi tồn tại ở những khu giàu có, nơi ranh giới riêng tư - công cộng rất rõ ràng.
Bậc tam cấp ở Sesame Street trở thành quảng trường mini, nơi Big Bird khoe kiểu tóc mới và Susan dạy trẻ em đếm số. Trong đời thực, bậc thềm nhà cũng là nơi người New York để lại sách cũ, chuyện trò với bạn bè. Nhưng với làn sóng người giàu mới đến, hành vi ngồi trên bậc nhà nay bị xem là xâm phạm hoặc lang thang. Tác giả Gabrielle Bendiner-Viani cho biết: “Trước đây ai cũng có thể ngồi trên bậc nhà người khác, giờ thì không còn như vậy.”
Vũ điệu vỉa hè - sự sống của phố
Ngay trong cảnh đầu tiên của tập đầu “Sesame Street”, Gordon dẫn cô bé Sally đi dạo quanh phố và gặp Bob đang đọc báo, ông Hooper mang túi tạp hóa, Ronald và Ariana ném bóng qua lại khi tiếng hát của Ernie vang lên từ bồn tắm. Những tương tác tưởng chừng ngẫu nhiên ấy thực chất là minh họa sinh động cho khái niệm “vũ điệu vỉa hè” (sidewalk ballet) của Jane Jacobs.
Jacobs cho rằng chính sự gần gũi giữa các công trình, diện tích nhỏ và mật độ dân cư cao tạo điều kiện cho tương tác cộng đồng xảy ra tự nhiên. Qua đó hình thành “mạng lưới tôn trọng và tin cậy công cộng”.
Sesame Street là khu phố đa chức năng: ngoài nhà ở tập thể, còn có tiệm giặt ủi và tiệm tạp hóa Hooper. Nó phù hợp với khái niệm “thành phố 15 phút” - nơi cư dân dễ dàng tiếp cận mọi tiện ích thiết yếu trong bán kính đi bộ. Đặc biệt, phố luôn có người hiện diện cả ngày, tạo ra hiệu ứng “nhiều cặp mắt trên đường phố”, giúp nâng cao an toàn.
Trong một tập phim, khi Telly Monster bị thương và la hét, Susan ngay lập tức ló đầu ra cửa sổ xem chuyện gì và chạy đến giúp. Mối quan hệ giữa các nhân vật cũng phản ánh sự kết nối xã hội chặt chẽ: ai cũng biết tên và vai trò của nhau.
Đáng tiếc, điều này ngày càng xa rời thực tế. Theo khảo sát của Pew Research Center, chưa đến một nửa người lớn tại Mỹ tin tưởng hàng xóm, và chỉ khoảng 25% biết rõ hàng xóm của mình - một xu hướng sụt giảm liên tục.
Sự đổi thay của cảnh quan và “gentrification”
Ban đầu, bối cảnh “Sesame Street” được thiết kế khá xập xệ: đường phố đầy rác, mặt tiền nhà lát đá phủ bồ hóng, màu sắc tối tăm. Theo Jon Stone, “chúng tôi cố tình làm như vậy để những đứa trẻ sống ở khu vực nghèo cảm thấy thân quen”.
Tuy nhiên, giống như chính New York, phố Sesame cũng dần “sạch hóa” theo thời gian. Trong đợt cải tổ lớn thập niên 1990, trường quay bổ sung khách sạn và căn hộ mới, còn dãy nhà nâu cũ được giữ lại như biểu tượng sống sót giữa làn sóng gentrification (tái thiết đô thị dẫn đến thay đổi dân cư).
Từ khi chương trình được phát sóng trên HBO năm 2015, bối cảnh trở nên mới mẻ, sáng sủa hơn. Điều này gây tranh cãi trong một bộ phận khán giả. Giáo sư Abby Whitaker chuyên gia nghiên cứu “Sesame Street” cho biết: “Việc chuyển sang HBO bị xem như phản bội sứ mệnh ban đầu: giáo dục miễn phí cho trẻ em”. Với họ, đây là biểu tượng của những gì tiêu cực nhất mà gentrification mang lại.
Dù HBO Max đã ngưng hợp tác vào năm ngoái, Netflix hiện là đơn vị phát sóng chính thức của chương trình. Bối cảnh hiện tại tuy khác trước nhưng vẫn giữ nét mộc mạc: dãy nhà nâu vẫn cũ kỹ, poster và ống nước lộ thiên vẫn hiện diện. Giám đốc sản xuất Sal Perez khẳng định: “Chúng tôi cố gắng không làm khu phố quá bóng bẩy. Quái vật hay động vật to lớn như các nhân vật của chúng tôi không sống ở mọi khu phố, nhưng chúng tôi kể câu chuyện sao cho sát với đời thực nhất.”
Những chi tiết hiện đại hóa cũng phản ánh chuyển biến xã hội. Giờ đây, tiệm Hooper bán cả bánh kale. Oscar không chỉ sống trong thùng rác mà còn xuất hiện từ thùng tái chế, thậm chí là thùng phân hủy - đi trước cả chính sách phân loại rác bắt buộc của New York.
Chủ nghĩa lý tưởng - Những thông điệp nhẹ nhàng nhưng sâu sắc
Từ thuở sơ khai, “Sesame Street” chú trọng tính hiện thực trong cảnh quan nhưng thường tránh khai thác trực diện những vấn đề gai góc như phân biệt chủng tộc hay bất bình đẳng xã hội những yếu tố nền tảng gây nên điều kiện sống nghèo nàn nơi đô thị. Khi chương trình ra mắt, làn sóng người da trắng rời khỏi thành phố để đến vùng ngoại ô đang dâng cao. Chỉ riêng New York, nửa triệu người da trắng rời đi giai đoạn 1960-1964.
Trong khi nước Mỹ thật chứng kiến tình trạng phân hóa, Sesame Street lại khắc họa một cộng đồng lý tưởng, nơi mọi chủng tộc và tầng lớp sống hòa thuận. Các vấn đề chính yếu của nhân vật chủ yếu xoay quanh khía cạnh cá nhân chứ không phải là hậu quả của chính sách đô thị tồi tệ như chủ nhà vô trách nhiệm, phân biệt vùng cư trú hay chênh lệch giáo dục.
Tuy nhiên, chương trình vẫn gửi đi thông điệp một cách tinh tế. Diễn viên Loretta Long - người thủ vai Susan kể lại rằng việc vợ chồng nhân vật người da đen sở hữu bất động sản trên phố Sesame là điều “không thường thấy trên truyền hình Mỹ thời đó.” Dù có những người thuê nhà lập dị như Big Bird hay Oscar, nhưng họ vẫn là chủ nhà - một biểu tượng đầy ý nghĩa.
Một số câu chuyện thậm chí phản ánh hiện thực khốc liệt: Lily từng trải qua vô gia cư, mẹ của Karli vật lộn với nghiện ngập.
Năm 1994, Sesame Street suýt bị xóa sổ. Một nhân vật tên Ronald Grump (châm biếm Donald Trump) xuất hiện, muốn xây tháp Grump lấp lánh và khu giải trí đồ sộ. Cư dân phố Sesame đã biểu tình để bảo vệ ngôi nhà thân yêu. Big Bird hô vang: “Chúng tôi yêu con phố này và sẽ không rời đi!”
Ronald Grump cuối cùng từ bỏ kế hoạch. Phố Sesame vẫn tồn tại - không chỉ là một chương trình truyền hình mà còn là biểu tượng của giấc mơ đô thị dung hòa, nơi mọi khác biệt được gắn kết bằng lòng tin, sự tôn trọng và một tầm nhìn không bao giờ mất đi.
shared via nytimes,
