Các nhà máy trở lại trung tâm thành phố: Cơ hội hồi sinh kinh tế địa phương
15/07/25
Trong suốt thế kỷ 20, quá trình công nghiệp hóa và mở rộng đô thị đã đẩy các nhà máy và cơ sở sản xuất ra khỏi trung tâm thành phố. Nhưng hiện nay, một làn sóng quay trở lại đang diễn ra – lần này không phải bằng những xưởng khổng lồ gây ô nhiễm, mà bằng những nhà sản xuất quy mô nhỏ, thủ công, tinh gọn và thích ứng nhanh với xu hướng tiêu dùng hiện đại.
Tái định hình khu trung tâm: Từ luật quy hoạch đến hệ sinh thái kinh doanh
Hàng loạt thành phố lớn và thị trấn nhỏ ở Mỹ đang thay đổi luật quy hoạch – một động thái nhằm tái tạo lại nhịp sống đô thị vốn bị đình trệ bởi các trung tâm thương mại vắng bóng khách hàng. Thay vì chờ đợi các doanh nghiệp lớn quay lại, họ mở đường cho những nhà sản xuất quy mô nhỏ – từ xưởng chế biến thực phẩm, thợ mộc, thợ thủ công, đến các studio thiết kế thời trang – những thành phần từng là xương sống kinh tế của khu dân cư thời tiền công nghiệp.
New York là một ví dụ điển hình. Năm ngoái, thành phố này đã thay đổi luật quy hoạch sản xuất lần đầu tiên kể từ những năm 1960. Những quy định cũ từng coi sản xuất là hoạt động gây hại cần đặt xa khu dân cư. Giờ đây, với xu hướng sản xuất tinh gọn, New York cho phép các nhà sản xuất nhỏ hoạt động ngay trong các khu phố. Một quán cà phê ở Brooklyn không còn phải xin phép đặc biệt mới được rang hạt cà phê tại chỗ.
Tại Elgin – vùng ngoại ô của Chicago – luật mới cho phép bán lẻ và sản xuất cùng diễn ra trong một không gian. Thành phố này kỳ vọng những người làm đồ thủ công tại nhà sẽ chuyển sang kinh doanh chính thức, mở cửa hàng và đóng góp vào nền kinh tế địa phương. Baltimore đã phê duyệt đạo luật năm 2022 để cho phép các cơ sở chế biến thực phẩm nhỏ và studio nghệ thuật hoạt động trong các khu thương mại. Còn Seattle sẽ biểu quyết vào tháng 9 tới về kế hoạch cho phép sản xuất thủ công trong khu dân cư.
Sự hồi sinh “Kinh tế Maker”: Hệ sinh thái khởi nghiệp mới
Những thay đổi nói trên phản ánh sự nổi lên của "kinh tế maker" – một hệ sinh thái khởi nghiệp dựa trên sản xuất thủ công, tinh gọn, kết hợp với công nghệ và thương mại điện tử. Theo Matt Waskiewicz, Phó Giám đốc Phát triển Kinh tế và Quy hoạch Vùng của Thành phố New York, chính đại dịch đã thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ của khu vực này. Việc dễ dàng tiếp cận các công nghệ như máy cắt laser hay in 3D, cùng với các nền tảng bán hàng như Etsy, cho phép các nhà sản xuất nhỏ tiếp cận hàng triệu khách hàng mà không cần cửa hàng lớn.
Ilana Preuss, Giám đốc điều hành Recast City – công ty tư vấn quy hoạch phát triển kinh tế, nhận định: "Chúng ta đang chứng kiến sự trưởng thành của một ngành mới." Tích hợp sản xuất nhỏ vào chiến lược phát triển sẽ giúp các thành phố đa dạng hóa nền kinh tế, tăng khả năng chống chịu và tạo việc làm. Quan trọng hơn, các doanh nghiệp nhỏ này không phụ thuộc vào lưu lượng khách qua lại – một lợi thế trong bối cảnh kinh tế chưa ổn định.
Dù không thể thay thế các khu công nghiệp quy mô lớn như kỳ vọng của chính quyền Trump trước đây, nhưng những trung tâm sản xuất nhỏ có thể góp phần tái xây dựng chuỗi cung ứng trong nước. Điều này cũng đáp ứng xu hướng tiêu dùng mới – mua hàng địa phương, sản phẩm cá nhân hóa, mang tính trải nghiệm. Nike, chẳng hạn, đã xây nhà máy nhỏ tại Beaverton, Oregon để sản xuất giày tùy biến cho từng khách hàng.
Theo Matt Weko – Chủ tịch mảng Hàng tiêu dùng và Dịch vụ tại công ty bất động sản JLL – các nhà máy nhỏ, tự động hóa cao đang giúp các thương hiệu bắt nhịp với văn hóa tiêu dùng mới, nơi giá trị cá nhân hóa và trải nghiệm được ưu tiên.
Câu chuyện từ những nhà sản xuất đô thị
Tại Baltimore, Shane Carpenter mở Hex Superette nơi chế biến 100 tấn rau củ địa phương mỗi năm. Việc cho phép các cơ sở sản xuất quay lại khu dân cư giúp đưa sản phẩm đến gần hơn với khách hàng, đồng thời tạo nên sự đa dạng về văn hóa, phong cách và cảnh quan đô thị.
Thành công này không chỉ đến từ chính sách mà còn từ việc đầu tư vào cơ sở hạ tầng hỗ trợ. Tại Elgin, chính quyền đang xây dựng một trung tâm ươm tạo dành riêng cho các nhà sản xuất. Tại Baltimore, Open Works – không gian maker phi lợi nhuận lớn nhất nước Mỹ – cung cấp chỗ cho 50 doanh nghiệp cùng lúc. Họ đang mở thêm cơ sở mới tại West Baltimore hợp tác cùng Đại học Coppin State. Năm 2022, Open Works còn dẫn đầu chiến dịch kêu gọi quỹ tiểu bang để mỗi hạt tại Maryland đều có không gian maker riêng.
Will Holman, Giám đốc điều hành Open Works: “Nhiều người nghĩ maker economy chỉ là ngành nhỏ, nhưng ở Baltimore – một thành phố hậu công nghiệp với nhiều vấn đề – chúng tôi coi đây là nền tảng phục hồi kinh tế cộng đồng.”
Trong đại dịch, Open Works đã dùng máy in 3D và máy cắt laser để sản xuất 28.000 tấm chắn giọt bắn cho cộng đồng, 800 bàn học tại nhà khi IKEA cháy hàng, và giao chúng tới các trường địa phương chỉ trong vài tuần.
Tại Columbia, Missouri, khu vực cải tiến cộng đồng năm 2021 đã vận động thành công để mở rộng quy mô không gian sản xuất chia sẻ lên tới 1.400 m². Năm 2024, nhà bếp thương mại ở đây hỗ trợ 52 startup thực phẩm, trong đó 25 là doanh nghiệp thiểu số. “Khi thêm vào các nhà sản xuất địa phương nhỏ, thành phố sẽ trở nên đa dạng và thú vị hơn,” Carrie Gartner – Giám đốc khu vực – nhận xét.
Những thách thức còn tồn tại
Tuy nhiên, làn sóng tái công nghiệp hóa khu dân cư cũng vấp phải tranh cãi. Katherine Fountain – người phát ngôn của Cảng Seattle – lo ngại rằng việc kết hợp không gian sống và sản xuất có thể ảnh hưởng đến hoạt động của các khu công nghiệp và cảng biển.
Ngoài ra, các quy định mới không thể giải quyết toàn bộ bài toán chi phí. Nashville là thành phố đầu tiên áp dụng khu quy hoạch dành riêng cho sản xuất thủ công từ năm 2015, nhưng đến nay nhiều doanh nghiệp đã buộc phải đóng cửa vì áp lực giá thuê. Chính quyền thành phố hiện chỉ định một số khu vực được tăng giới hạn chiều cao công trình nếu có tích hợp không gian sản xuất.
Điểm mấu chốt, theo giới chuyên gia, là cần xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ dài hạn: từ không gian chia sẻ, cơ sở hạ tầng, dịch vụ pháp lý, logistics, tài chính đến kết nối cộng đồng. “Quy hoạch có thể nghe buồn tẻ,” bà Gartner nói, “nhưng nó tạo ra những thay đổi mang tính đột phá.”
shared via nytimes,
