Sâu dưới lòng Helsinki, những sân chơi thực chất là hầm trú ẩn
13/11/25
 |
| Vapaan Taiteen Tila, không gian nằm sâu trong một hang động gần Đại học Nghệ thuật Helsinki, là nơi tổ chức các buổi biểu diễn âm nhạc, các tác phẩm sân khấu và triển lãm nghệ thuật. |
Buổi sáng bình thường trong “hang chơi” dưới lòng đất
Một buổi sáng thứ Bảy tại Helsinki, Lassi Kurkijärvi cùng con gái 4 tuổi bước vào thang máy gần quảng trường Hakaniemi. Thang máy đưa họ xuống 18 mét xuyên qua lớp đá granit trước khi cô bé chạy vụt vào đường hầm dẫn đến “Leikkiluola” – “Hang chơi” – nơi có mê cung phiêu lưu chủ đề cây cọ. Ông Kurkijärvi, 45 tuổi, cha của bốn đứa trẻ, xem nơi đây như địa điểm lý tưởng cho các cuộc hẹn chơi đột xuất. Các hoạt động như thang dây hay bạt nhún đủ độ thử thách nhưng vẫn an toàn.
Nhưng mục đích thứ hai của không gian khổng lồ này – hầm trú ẩn kiên cố chống xâm lược hoặc tấn công hạt nhân – là điều ông ít khi nghĩ đến trước cuộc xâm lược Ukraine của Nga năm 2022. Con gái lớn đã tức giận khi ông nhắc đến chiến tranh. “Con bé nói: ‘Ba bảo không có chiến tranh nữa mà!’” Ông chỉ lặng nhìn mê cung rực rỡ sắc màu. “Có lẽ thời đó đã qua rồi.”
Mạng lưới hầm trú ẩn độc nhất của Phần Lan
Khi chiến sự ở Ukraine kéo dài và Tổng thống Phần Lan Alexander Stubb cảnh báo Nga đang gia tăng gây hấn, người Phần Lan bắt đầu chú ý lại mạng lưới “väestönsuoja” – những hầm phòng thủ dân sự trải khắp đất nước. Khác với nhiều quốc gia châu Âu đã dừng chương trình xây dựng hầm trú ẩn sau Chiến tranh Lạnh, Phần Lan chưa bao giờ ngừng lại. Với đường biên giới hơn 1.300 km giáp Nga và ký ức mất 1/10 lãnh thổ vào tay Liên Xô trong Thế chiến II, họ luôn giữ thái độ cảnh giác.
Helsinki có khoảng 5.500 hầm trú ẩn đủ chỗ cho toàn bộ 700.000 dân và vẫn còn dư. Khoảng 50 trong số đó là những không gian ngầm khổng lồ được đánh dấu bằng biểu tượng tam giác xanh trên nền cam. Ngày thường, chúng trở thành bãi đỗ xe, công viên trượt ván, đường đua go-kart, trường bắn cung, ga tàu điện ngầm hoặc bể bơi Itäkeskus. Một số thậm chí còn là sân khấu nghệ thuật như Vapaan Taiteen Tila.
Dù mang nhiều chức năng dân dụng, tất cả đều được thiết kế để chịu được sập đổ, sóng xung kích và bức xạ hạt nhân.
Sự tái thức tỉnh từ cuộc chiến tại Ukraine
Theo Pasi Raatikainen, chuyên viên phòng thủ dân sự, năm 2022 chứng kiến “sự bùng nổ khổng lồ” về số cuộc gọi hỏi vị trí hầm trú ẩn. Các hang ngầm được cho thuê nhưng vẫn phải có khả năng dọn sạch và chuyển trạng thái hầm trú ẩn trong 72 giờ.
Hầu hết các tòa nhà lớn của Helsinki – chung cư, văn phòng, trường học, bảo tàng – đều có hầm riêng theo quy định pháp luật. Chúng thường nằm ở tầng trệt hoặc tầng hầm, có hệ thống thông gió lọc phóng xạ và tác nhân hóa học. Tuy nhiên, nhiều người dân chỉ xem đó là phòng chứa đồ.
Nhiếp ảnh gia Tây Ban Nha Eriz Moreno chia sẻ rằng nhiều người ông gặp thậm chí không biết tòa nhà mình sống có hầm hay không. Nhưng với tình hình quốc tế leo thang, họ đang dần khám phá lại chúng.
Hầm trú ẩn trong bối cảnh kiến trúc và bất động sản
Giới kiến trúc Phần Lan từng xem yêu cầu xây hầm trong mỗi tòa nhà là lỗi thời. Kiến trúc sư Teemu Kurkela nói: “Chúng tôi từng nghĩ chiến tranh hiện đại không còn kiểu ném bom nữa. Nhưng Nga cho thấy họ vẫn dùng cách cũ – đánh vào thường dân. Hầm trú ẩn vẫn cần thiết.”
Một số tin rao bán nhà hiện đã thêm “hầm phòng thủ dân sự” như tiện ích tiêu chuẩn. Đối với các tòa nhà cũ hoặc nhỏ không có hầm, cư dân phải sử dụng các hầm công cộng đào sâu trong đá granit. Thành phố cung cấp bản đồ, hotline và cả tour tham quan cho báo chí nước ngoài, lãnh đạo quốc tế và các đoàn NATO.
Ông Raatikainen nói: “Chúng tôi xây dựng và cho mọi người thấy rằng chúng tôi xây dựng. Và chúng tôi cho cả đối thủ biết: Các người không thể dùng nỗi sợ để đạt mục đích.”
Văn hóa phòng thủ gắn liền với lịch sử và địa chất
Với nhiều người Phần Lan, hầm trú ẩn là một phần của cuộc sống. Isto Okonhovi, 37 tuổi, nói rằng anh đã quen với việc đỗ xe trong hầm có thể biến thành bunker bất kỳ lúc nào. Anh lớn lên trong những không gian ngầm như vậy và nghe ông nội kể chuyện bị bom làm bị thương hai lần. Anh nói về nghĩa vụ quân sự bắt buộc: “Chúng tôi ai cũng biết dùng súng.”
Địa chất Phần Lan càng lý tưởng cho việc đào hầm. Kiến trúc sư Tuomas Toivonen nói rằng lớp đá xám bóng loáng của Helsinki – và những đảo trông như lưng cá voi – được hình thành từ kỷ băng hà, tạo nên bề mặt đá lộ thiên hoàn hảo để khoan nổ hoặc đào thủy lực. Sau khi khoét hang, người ta gia cố bằng bê tông phun và khung thép.
Hầm trú ẩn đầu tiên được xây từ thời Thế chiến II bằng khoan cầm tay và xe cút kít. Khi máy móc tiến bộ, kích thước hầm tăng lên đáng kể. Hầm Itäkeskus, hoàn thành năm 1993, đủ lớn cho bể Olympic, cầu trượt nước, ván bật, phòng gym, phòng xông hơi – hoặc chứa tới 3.800 người tị nạn.
Helsinki hiện có mạng lưới hang động dày đặc đến mức thành phố đã lập quy hoạch ngầm vào năm 2011 – một trong những quy hoạch đầu tiên trên thế giới.
Bảo tồn, vận hành và đào tạo lực lượng hầm trú ẩn
Một hang đá được chuyển thành Bảo tàng Phòng thủ Dân sự, do Hiệp hội Phòng thủ Dân sự Helsinki quản lý. Nhóm này đào tạo tình nguyện viên để vận hành hầm khi cần. Jukka Lehtiranta, 69 tuổi, chủ tịch hiệp hội, nói: “Chúng ta cần chúng trong trường hợp chiến tranh nổ ra.” Ông còn là hướng dẫn viên đưa khách qua buồng khử nhiễm phóng xạ, phòng điều khiển, mặt nạ phòng độc từ thập niên 1940 và hệ thống lọc khí cải tiến từ máy tách sữa. Những hình ảnh tư liệu cũng cho thấy người dân từng trú ẩn trong hầm và đường cống thời bị máy bay Nga oanh tạc.
Miika Hämäläinen, 35 tuổi, doanh nhân sản xuất cốc giấy tái chế, cho biết nhu cầu tìm hiểu hầm trú ẩn đang “thật sự trở nên cấp thiết”. Trong đoàn còn có Ari Korhonen, giảng viên công nghệ tại Đại học Aalto, người đã tham gia các lớp huấn luyện an ninh và thiết lập hầm trú ẩn cho tòa nhà nơi ông sống. Ông nói: “Khóa học kín chỗ hết rồi.”
Những người giữ hầm – Lực lượng không thể thiếu
Hầm trú ẩn sẽ không thể hoạt động nếu thiếu đội tình nguyện viên. Tại Herttoniemi, ông Kari Hartikainen, nguyên cán bộ thành phố, là người quản lý hầm đá khổng lồ phục vụ khoảng 60 tòa nhà – tương đương 9.000 cư dân.
Đi dọc qua không gian vốn được sử dụng làm bãi đỗ xe, ông chỉ vào các móc treo trên tường, nơi sẽ giăng rèm để chia thành các khu cho 200–250 người. Trong phòng lưu trữ, ông giới thiệu pallet dùng làm giường tầng cho trẻ và người già, còn phòng khác chứa hệ thống loa thông báo.
Ông nói: “Tôi sẵn sàng dành thời gian giúp đỡ. Nếu chiến tranh nổ ra, đàn ông 18–60 tuổi đều phải rời đi. Vậy vì sao tôi không giúp khi tôi vẫn còn đứng vững?”
shared via nytimes,
