Ảo tưởng thịnh vượng và thách thức thanh khoản của PIF
02/12/25
Chuyến thăm Washington của Thái tử Mohammed bin Salman tái hiện cảnh tượng quen thuộc: nhà lãnh đạo của quốc gia giàu dầu mỏ bước vào Phòng Bầu dục, bắt tay Tổng thống Trump cùng giới tài phiệt Mỹ. Hình ảnh ấy, bài trí hoàn hảo như mọi cuộc gặp trước đây, luôn nhằm củng cố thông điệp: Saudi Arabia sở hữu nguồn lực tài chính dồi dào và đủ sức theo đuổi tầm nhìn kinh tế đầy tham vọng cho thế hệ trẻ trong nước.
Tại Nhà Trắng, Thái tử tự tin tuyên bố Saudi Arabia sẽ rót 1.000 tỷ USD vào Mỹ - không cung cấp thêm chi tiết. Nhưng ở Riyadh và trên các hành lang quyền lực của Wall Street, một câu chuyện khác thì thầm lan truyền: Quỹ Đầu tư Công Saudi Arabia (PIF) - cỗ máy được kỳ vọng hiện thực hóa những cam kết khổng lồ ấy - đang ngày càng cạn nguồn cho các khoản đầu tư mới.
Trong gần một thập niên, dưới sự chỉ đạo của Thái tử, PIF đã đổ tiền vào hàng loạt dự án “đắt đỏ mà trật nhịp”. Theo chia sẻ của 11 nguồn thạo tin - gồm nhân sự đương nhiệm, thành viên hội đồng quản trị, nhà đầu tư và đại diện của họ - nhiều khoản đầu tư hiện rơi vào tình trạng kiệt quệ tài chính, buộc PIF phải gấp rút tái cấu trúc phía sau cánh gà.
Những tham vọng lớn vượt xa năng lực triển khai
Nhắc tới PIF là phải kể đến Neom, dự án đại đô thị tương lai ở cực Bắc Saudi Arabia, với lời hứa về robot thay thế lao động, khu nghỉ dưỡng trượt tuyết giữa sa mạc và những bãi biển được rải đá cẩm thạch nghiền. Nhưng “biểu tượng của tương lai” này đang chất chồng trì hoãn và đội vốn.
Danh mục đầu tư của PIF còn có những dự án nhỏ hơn nhưng không kém phần chậm trễ:
- Một chuỗi cà phê chỉ mới mở một cửa hàng, nhưng mơ xuất khẩu hạt rang tới tận Áo.
- Một hãng du thuyền sở hữu một con tàu duy nhất.
- Một start-up xe điện thành lập ba năm nhưng chưa ra mắt chiếc xe nào.
Trong khi đó, sức mạnh tài chính của vương quốc lại bị ràng buộc bởi các thỏa thuận địa chính trị hạn chế sản lượng dầu cùng mức giá dầu thấp kéo dài. Ngân sách chính phủ thâm hụt ngày càng lớn, buộc Riyadh phải vay nợ để duy trì lời hứa hiện đại hóa trong nước.
PIF công bố đang quản lý gần 1.000 tỷ USD tài sản, nhưng phần lớn bị khóa trong những tài sản khó định giá, khó thanh khoản. Các đại diện PIF phải nhắn với nhiều quỹ quốc tế họ không thể cam kết thêm vốn trong tương lai gần.
Người phát ngôn Marwan Bakrali khẳng định quỹ vẫn nắm 60 tỷ USD tiền mặt và các công cụ tương đương, và “rất thanh khoản so với tiêu chuẩn khu vực”. Nhưng điều đó không xóa được thực tế PIF đang tiến hành cuộc tái cơ cấu sâu rộng dưới sự giám sát trực tiếp của Thái tử Mohammed.
Theo các nguồn tin, Thái tử sa thải lãnh đạo một trong những dự án khó khăn nhất - Neom. Cùng lúc, PIF cắt giảm mạnh các dự báo tài chính nội bộ, đặc biệt với chuỗi khu nghỉ dưỡng hạng sang ven Biển Đỏ - phần lớn vẫn vắng khách và chưa thể tạo dòng tiền.
Hội đồng quản trị PIF cũng đang chuẩn bị một chiến lược mới: chuyển trọng tâm sang các khoản đầu tư truyền thống hơn như cổ phiếu và trái phiếu niêm yết. Mục tiêu đầy tham vọng là nhân đôi quy mô lên 2.000 tỷ USD trong 5 năm, dù chưa rõ sẽ đến từ lợi nhuận đầu tư hay nguồn lực tiếp tục bơm từ chính phủ.
Khi PIF trở thành công cụ quyền lực của Thái tử
PIF từng là quỹ có phần bình lặng. Khi thành lập năm 1971, quỹ chỉ thực hiện nhiệm vụ hỗ trợ các doanh nghiệp nội địa như ngân hàng hay công ty điện lực. Đến năm 2015, tài sản quỹ chỉ khoảng 100 tỷ USD, 50 nhân viên và gần như vô danh.
Mọi thứ thay đổi khi vua Salman giao quyền kiểm soát quỹ cho con trai - Mohammed bin Salman, khi ấy 29 tuổi. Từ đây, PIF được “tái sinh” theo cách quỹ tự mô tả: nhận hàng trăm tỷ USD từ chính phủ, vay thêm nợ, thậm chí được chuyển vào những tài sản bị tịch thu trong chiến dịch chống tham nhũng gây tranh cãi năm 2017.
Quỹ hiện có hơn 3.000 nhân sự, doanh thu theo báo cáo năm nay tăng 25% so với năm trước. PIF khẳng định đã tạo ra 1,1 triệu việc làm, dù con số này chưa thể kiểm chứng độc lập.
Người được Thái tử tin tưởng giao điều hành - Yasir al-Rumayyan, cựu banker khu vực - ban đầu chỉ được giao nhiệm vụ tìm ứng viên. Nhưng khi Thái tử không hài lòng với danh sách đề xuất, ông đã chọn chính người đứng sau quá trình tìm kiếm. Al-Rumayyan không giấu sự tự hào với vai trò mới, từng khoe với khách ghé thăm hình ảnh siêu du thuyền.
Ông là gương mặt quen thuộc tại Super Bowl, sự kiện UFC hay các bữa tiệc hậu hội nghị. Ông cũng là kiến trúc sư cho chuỗi khoản đầu tư đình đám của Saudi Arabia vào Uber, Citi, Formula 1, CLB Newcastle United, cũng như việc lập LIV Golf - giải đấu toàn cầu được tài trợ bởi PIF.
PIF cũng có những thương vụ “trúng lớn”, đặc biệt khi gom cổ phiếu Mỹ trong giai đoạn lao dốc vì đại dịch rồi hưởng lợi khi thị trường hồi phục.
Hồi đầu mùa thu, thương vụ gây chú ý nhất của PIF là nỗ lực mua cổ phần kiểm soát Electronic Arts, nhà sản xuất game lớn nhất thế giới. PIF khẳng định đây là khoản đầu tư dài hạn sẽ tăng giá gấp đôi trong tương lai. Nhưng với những người thân cận, động lực còn một phần rất cá nhân: Thái tử là game thủ thực thụ.
Khi “Davos sa mạc” mất đi ánh hào quang
Một trong những biểu tượng quyền lực của PIF là Future Investment Initiative (FII) - sự kiện mà giới tài chính gọi vui là “Davos trong sa mạc”. Mỗi năm, hàng nghìn doanh nhân đổ về Riyadh, và bữa tối tại biệt thự của al-Rumayyan là một trong những sự kiện được săn đón nhất.
Tuy nhiên, phiên bản năm nay để lộ những tín hiệu bất thường. Trong bữa tiệc, chiếc ghế trống đặt tấm bảng cho Stephen A. Schwarzman - tỷ phú từng tham dự mọi kỳ FII trước đó - khiến khách mời xì xào. Ông Schwarzman xuất hiện muộn hàng giờ, người phát ngôn đổ lỗi cho… tắc đường.
Không chỉ vậy, tại các phiên họp chính, không khí so với các năm trước giảm bớt hào hứng. Thay vì kỳ vọng nhận được “dòng tiền dễ dàng” từ Saudi Arabia, nhiều nhà quản lý quỹ nhận thấy điều kiện rót vốn đã đổi khác.
Theo hai nhân sự PIF và năm nhà đầu tư, quỹ đưa ra yêu cầu mới: muốn được PIF rót thêm vốn, các quỹ quốc tế phải tái đầu tư gấp đôi khoản nhận được vào doanh nghiệp Saudi - phần lớn là dự án thuộc sở hữu PIF. Thương vụ được kể lại cho thấy PIF sẽ chỉ giải ngân nếu tiền được đưa ngược trở lại các dự án tư nhân tại Saudi Arabia để củng cố vị thế quỹ.
PIF phủ nhận yêu cầu bắt buộc này, nhưng thừa nhận có “khuyến khích”.
Thậm chí doanh nghiệp vận hành chính Future Investment Initiative - phần lớn do PIF sở hữu - cũng đang được âm thầm rao bán. Ngân hàng đầu tư Mỹ được thuê để tìm đối tác mua lại, nhưng không ai mặn mà. Không còn lựa chọn, PIF dự định đưa công ty này lên sàn chứng khoán Saudi - cũng do PIF kiểm soát.
Một cỗ máy quá lớn, kỳ vọng quá nhiều và quỹ tiền đang cạn
Cỗ máy PIF trong gần 10 năm qua mở rộng nhanh không khác gì doanh nghiệp công nghệ tăng trưởng nóng: quy mô phình to, mục tiêu chất cao, nhưng thiếu dòng tiền thật để vận hành dài hạn. Đằng sau ánh sáng của những dự án trong sa mạc, dấu hiệu thiếu hụt thanh khoản đã xuất hiện rõ ràng.
Các khoản đầu tư không mang lại dòng tiền, giá dầu không đủ bù đắp chi tiêu, trong khi nợ công và cam kết nội địa tăng nhanh. PIF đang ở thời điểm phải nhìn lại - như lời bộ trưởng du lịch và cũng là thành viên HĐQT quỹ, Ahmed al-Khateeb: "Bạn phải dừng lại, đánh giá điều gì đúng, điều gì sai, rồi cải thiện."
Thái tử Mohammed bin Salman vẫn giữ tham vọng biến Saudi Arabia thành trung tâm kinh tế mới của khu vực và PIF là “bánh răng” chủ lực của cỗ máy ấy. Nhưng để làm được điều đó, quỹ đầu tư của vương quốc cần nhiều hơn những lời hứa, những chiến dịch truyền thông rực rỡ và những dự án viễn tưởng.
Điều PIF thực sự cần lúc này là tiền mặt - và thời gian. Và cả hai có thể sẽ là những nguồn lực ngày một khan hiếm trong hành trình tái định hình nền kinh tế Saudi Arabia.
shared via nytimes,
