Dieter Rams: Nhà thiết kế huyền thoại đứng sau triết lý ảnh hưởng sâu rộng đến Apple
24/11/25
“Thiết kế tốt là thiết kế càng ít càng tốt.” Câu nói ngắn gọn này đã đúc kết trọn vẹn triết lý của Dieter Rams – nhà thiết kế người Đức đã tạo ra những sản phẩm gia dụng tối giản, tinh tế và mang ảnh hưởng vượt thời gian từ thập niên 1950. Những chiếc đồng hồ, radio, máy tính bỏ túi, máy ảnh hay các thiết bị nhà bếp ông phát triển cho Braun đã định hình một thẩm mỹ công nghiệp mới, đến nay vẫn được xem là nền tảng cho rất nhiều thiết kế hiện đại. Jony Ive – kiến trúc sư thiết kế huyền thoại của Apple – từng nhận xét rằng các thiết kế của Rams “nằm ngoài khả năng cải tiến”.
Dù sở hữu tầm ảnh hưởng lớn như vậy, Rams lại dành cả sự nghiệp để tránh xa hào quang. Ông né tránh mọi danh xưng mang tính tôn sùng, kể cả biệt danh “ông tổ của thiết kế công nghiệp”. Tuy nhiên, một cuộc triển lãm mới tại Bảo tàng Nghệ thuật Philadelphia và bộ phim tài liệu Rams – được thực hiện trong bốn năm – đã mở ra cái nhìn hiếm hoi về quá trình sáng tạo của ông.
10 nguyên tắc cốt lõi
Khởi đầu như một kiến trúc sư, Dieter Rams gia nhập hãng sản xuất thiết bị gia dụng Braun năm 1955 để phụ trách thiết kế nội thất văn phòng. Cơ duyên đưa ông chuyển sang thiết kế công nghiệp khá bất ngờ, nhưng lại giúp ông trở thành Trưởng bộ phận thiết kế từ năm 1961–1995. Cuối thập niên 1970, Rams đã hệ thống hoá triết lý của mình thành 10 nguyên tắc nổi tiếng:
- Thiết kế tốt là thiết kế đổi mới.
- Thiết kế tốt khiến sản phẩm hữu dụng.
- Thiết kế tốt mang tính thẩm mỹ.
- Thiết kế tốt giúp sản phẩm dễ hiểu.
- Thiết kế tốt là thiết kế trung thực.
- Thiết kế tốt không phô trương.
- Thiết kế tốt có tuổi thọ lâu dài.
- Thiết kế tốt chú ý đến từng chi tiết.
- Thiết kế tốt thân thiện với môi trường.
- Thiết kế tốt là thiết kế càng ít càng tốt.
Colin Fanning – quản lý triển lãm “Dieter Rams: Principled Design” – nhận định trong một cuộc phỏng vấn: “Những điều răn mang tính biểu tượng này thật sự đã định hình cách chúng ta nghĩ về vai trò của nhà thiết kế công nghiệp.”
Theo ông, các nguyên tắc đó đến nay vẫn có sức ảnh hưởng mạnh mẽ vì chúng chắt lọc toàn bộ những yếu tố mà một nhà thiết kế sản phẩm, thiết kế đồ hoạ, và ngày càng nhiều nhà thiết kế giao diện cần phải cân nhắc. Tuy nhiên, chính Rams từng viết rằng ông không hề có ý biến chúng thành những “điều răn” cứng nhắc. Việc chúng được diễn giải như những khuôn mẫu bất di bất dịch không phản ánh những gì ông mong muốn.
Trong nét lưỡng lự đó là một phần tính cách của Rams – sự khiêm nhường và tránh phô trương. Điều này được thể hiện rất rõ trong bộ phim tài liệu của đạo diễn Gary Hustwit, vốn được xây dựng từ nhiều cuộc trò chuyện tại nhà riêng của Rams ở Kronberg, gần Frankfurt, cùng những lần theo chân ông tại các sự kiện hiếm hoi trong bốn năm qua. Ở một buổi gặp gỡ công chúng, Rams nhẹ nhàng từ chối ký lên một sản phẩm do chính ông thiết kế, chỉ nói rằng “ông không phải là ngôi sao thiết kế”.
Hustwit kể rằng phải mất nhiều tháng thuyết phục, Rams mới đồng ý xuất hiện trong bộ phim. Ông nói: “Ông ấy thực sự không muốn có một bộ phim tài liệu về mình. Nhưng những gì trên phim là con người thật của Rams. Ông ấy hoàn toàn không quan tâm máy quay có hoạt động hay không. Đó là điều rất khác so với nhiều nhà thiết kế mà tôi từng phỏng vấn.”
Ít hơn nhưng tốt hơn
Các thiết bị Rams thiết kế tại Braun đều có điểm chung: hữu dụng, dễ sử dụng và bền bỉ. Về thẩm mỹ, chúng không gây choáng ngợp hay tìm cách thu hút bằng sự phức tạp, mà ngược lại, nhẹ nhàng, tao nhã và đặc biệt đương đại – kể cả khi những mẫu thiết kế đầu tiên đã hơn 60 năm tuổi. Các cạnh bo tròn, đường nét sạch sẽ và tỉ lệ chính xác khiến người xem dễ liên tưởng đến các sản phẩm Apple hiện nay.
Trong lời mở đầu cuốn As little design as possible do Phaidon xuất bản, Jony Ive viết về những thiết kế của Rams: “Các bề mặt không có gì để chê, đậm nét, thuần khiết, cân đối hoàn hảo và liền mạch. Không có chi tiết nào bị che giấu hay phô trương quá mức; mọi thứ đều được cân nhắc kỹ lưỡng và hoàn toàn phù hợp trong hệ trật tự của sản phẩm. Chỉ cần nhìn thoáng qua là bạn biết đó là gì và dùng thế nào.” Điều thú vị là Ive đang miêu tả một chiếc máy vắt cam MPZ 2 Citromatic ra đời năm 1972, không phải một thiết bị công nghệ phức tạp – cho thấy mức độ phổ quát trong tư duy thiết kế của Rams.
Apple đã nhiều lần tri ân Rams bằng việc tái hiện tinh thần thiết kế của ông trong giao diện ứng dụng podcast hay máy tính. Một số người cho rằng chiếc radio T3 năm 1958 – được thiết kế cùng Trường Hochschule Ulm và hiện thuộc bộ sưu tập của MoMA cùng 22 sản phẩm Braun khác – chính là nguồn cảm hứng trực tiếp cho iPod. Hustwit nhận xét: “Năm 1958 mà tạo ra được thứ như vậy thì đúng là ở một vũ trụ khác. Và đến giờ nó vẫn thế.”
Khi được hỏi về sự ngưỡng mộ của Ive và mối liên hệ giữa Braun với Apple, Rams coi đó là lời khen dễ chịu, nhưng ông không có nhiều điều để nói thêm vì ông không dùng máy tính, không lên internet và không quan tâm đến thiết kế giao diện kỹ thuật số. Trong nhà ông chỉ có một chiếc TV Braun từ thập niên 1980 – màn hình duy nhất xuất hiện trong cuộc sống của ông.
Fanning cho rằng ảnh hưởng của Rams lên Apple rõ ràng, nhưng đi kèm với đó là sự đối nghịch cơ bản. “Apple dựa vào nguyên tắc lỗi thời nhanh, tung ra iPhone mới mỗi năm. Điều này đi ngược hoàn toàn triết lý suốt đời của Rams: tạo ra những thiết kế bền bỉ, có thể chống lại sự lãng phí và chủ nghĩa tiêu dùng.”
Chống lãng phí và nỗi day dứt của một nhà thiết kế
Một trong những chủ đề lớn trong bộ phim của Hustwit là chủ nghĩa tiêu dùng – bởi đây chính là nỗi bận tâm lớn nhất của Rams trong nhiều thập kỷ. Ở một cuộc phỏng vấn trước đây, Rams thậm chí từng nói rằng: “Nếu được làm lại, tôi sẽ không chọn trở thành nhà thiết kế.”
Ông tin rằng mình đã góp phần đẩy xã hội về phía chủ nghĩa vật chất và xa rời sự bền vững, dù bản thân ông là người đặt vấn đề về tác động môi trường của sản phẩm từ rất sớm, khi điều đó còn chưa thành xu hướng hay thậm chí chưa được xem là hợp lý. Hustwit chia sẻ: “Ông ấy đã nói về điều này suốt 40 năm. Nó là phần cốt lõi trong triết lý của ông. Nhưng ông có cảm giác mình chưa làm đủ để khiến người ngoài giới thiết kế lắng nghe. Có lẽ đó cũng là lý do ông đồng ý làm phim – để truyền tải thông điệp đến thế hệ tiếp theo.”
Một trong những minh chứng tiêu biểu cho tư duy của Rams là hệ kệ 606 Universal Shelving System ông thiết kế cho Vitsoe năm 1960. Bộ sản phẩm này không chỉ bền bỉ đến mức có thể sử dụng trọn đời, mà còn có khả năng thích ứng với nhiều không gian khác nhau, đồng hành cùng chủ nhân qua nhiều lần chuyển nhà. Đặc biệt, 606 vẫn được sản xuất và bán ra thị trường cho đến ngày nay.
Fanning đánh giá Rams là một trong những người đầu tiên khẳng định thiết kế phải nằm ở trung tâm của chiến lược kinh doanh và gắn với trách nhiệm doanh nghiệp. Quan điểm đó tồn tại từ rất lâu trước khi thế giới ngập trong những thuật ngữ như “phát triển bền vững” hay “trách nhiệm xã hội doanh nghiệp.”
Nhưng liệu một người không dùng máy tính, không kết nối internet có thể hiểu hết tầm ảnh hưởng của mình? Hustwit trả lời thẳng thắn: “Tôi không nghĩ vậy. Ông ấy không thể đặt điều đó vào bối cảnh rộng lớn hơn. Ông không cảm nhận được đầy đủ tác động mà mình đã tạo ra trong giới thiết kế.”
shared via cnn,
