Lời hứa ở bãi đậu xe nhà máy giấy
14/11/25
 |
| Gia đình Mead đã sở hữu nhà máy giấy này trong hơn một thế kỷ. |
“Ngày hy vọng” dưới bóng ống khói
Một buổi sáng tháng 4, bãi đậu xe trước nhà máy giấy ở Chillicothe, bang Ohio, bỗng biến thành sân khấu chính trị. Từng chiếc xe kính đen lần lượt tấp vào. Thống đốc bang xuất hiện. Hai thượng nghị sĩ liên bang có mặt. Dân biểu khu vực, tổng chưởng lý bang cũng đến dự.
Sự hiện diện của cả “đội hình hạng nặng” tại một thị trấn công nhân nhỏ bé không phải ngẫu nhiên. Chỉ vài ngày trước đó, khoảng 850 lao động nhà máy vừa nhận thông báo lạnh lùng: quỹ đầu tư tư nhân đang sở hữu nhà máy sẽ đóng cửa hoàn toàn trong 60 ngày.
Họ đến đây để chia sẻ, nhưng quan trọng hơn là mang theo một tia hy vọng. Thượng nghị sĩ mới đắc cử Bernie Moreno, gương mặt tiêu biểu của làn sóng MAGA tại Ohio, đứng trước đám đông công nhân và gia đình, thông báo rằng ông vừa nhận cuộc gọi từ một lãnh đạo cấp cao của HIG Capital – quỹ đang kiểm soát nhà máy. Theo lời ông, HIG đã đồng ý giữ nhà máy hoạt động tới cuối năm, tức gia hạn thêm sáu tháng, để có thêm thời gian tìm người mua.
Không ai dám nói nhà máy chắc chắn được cứu. Moreno và các chính trị gia đều nhấn mạnh: chưa có gì được đảm bảo. Nhưng trong đám đông, rất khó tìm một gương mặt tuyệt vọng. Moreno gọi đó là “ngày của hy vọng”.
Jeff Allen, chủ tịch công đoàn địa phương, thợ làm giấy thế hệ thứ ba, vẫn nhớ cảm giác hôm đó. Anh nói: “Tôi ngồi giữa thống đốc, hai thượng nghị sĩ, dân biểu, quan chức bang. Mà công đoàn này vốn luôn ủng hộ Đảng Dân chủ. Vậy mà hôm đó, cả dàn chính khách Cộng hoà đứng về phía chúng tôi.” Trong khoảnh khắc ấy, Allen tưởng như chứng kiến một “kỷ nguyên mới”: phong trào MAGA và công nhân công đoàn – từng đứng hai chiến tuyến – giờ có thể bắt tay nhau.
Moreno, với nhãn “Make America Great Again”, xuất hiện như hình mẫu chính khách Cộng hoà dám đập bàn bảo vệ việc làm công đoàn. Ông đã gửi một bức thư gay gắt cho lãnh đạo HIG, dọa thúc đẩy điều tra liên bang toàn bộ danh mục đầu tư, nhắc lại lịch sử các thương vụ khiến doanh nghiệp phá sản, việc làm bay mất. Khi đứng trên bục mít-tinh, ông tuyên bố HIG đã “xuống nước”, gia hạn thêm thời gian sống cho nhà máy; đồng thời cam kết sẽ “xắn tay áo” tìm người mua, cử một trợ lý bám trụ Chillicothe và để lại số điện thoại cá nhân cho Jeff Allen.
Với nhiều cư dân Ohio, hình ảnh ấy rất hợp với “giấc mơ MAGA”: một bang đỏ đậm, nơi các gương mặt như phó tổng thống JD Vance, cựu ứng viên thống đốc Vivek Ramaswamy hay chính Moreno có thể vừa đón làn sóng trung tâm dữ liệu AI, vừa “quay ngược đồng hồ” hồi sinh công nghiệp nặng, than đá, thuế quan bảo hộ. Youngstown mất thép, Akron mất cao su, Toledo mất kính. Nhưng biết đâu Chillicothe sẽ là ngoại lệ.
Từ “thị trấn của Mead” đến nhà máy chết dần
Đi về phía nam Columbus trên quốc lộ 23, từ xa đã có thể thấy ống khói cao hơn 145 m, sơn đỏ – trắng, vươn lên từ khu nhà máy giấy. Suốt hơn một thế kỷ, nơi đây thuộc về gia đình Mead – thương hiệu giấy vở gắn với nhiều thế hệ học sinh Mỹ. Chillicothe là ví dụ điển hình của “company town” – thị trấn sống nhờ một doanh nghiệp. Mead xây hồ bơi cho công nhân, tài trợ đội bóng chày, tạo việc làm ổn định.
Nhưng công việc luôn khắc nghiệt. Ca luân phiên ngày – đêm, tai nạn rình rập, những dịp sinh nhật con, kỷ niệm cưới bị bỏ lỡ. Bước sang thập niên 1990, khi email và lưu trữ số bùng nổ, nhu cầu giấy in, giấy viết suy giảm, nhà máy bước vào quỹ đạo đi xuống.
Quyền sở hữu thay đổi liên tục. Trong số bốn chủ gần nhất, có tới ba là quỹ đầu tư tư nhân, trong đó có HIG Capital – đơn vị quản lý khoảng 70 tỷ USD tài sản. Ba năm trước, HIG mua lại Pixelle Specialty Solutions, công ty vận hành nhà máy. Mô hình quen thuộc: mua doanh nghiệp khó khăn với giá rẻ, gánh thêm nợ, rút tiền mặt về qua phí và cổ tức đặc biệt, rồi vài năm sau bán lại hoặc đẩy vào phá sản.
Với người lao động Chillicothe, mỗi lần đổi chủ hiếm khi mang lại điều gì tốt đẹp. Trong 25 năm, theo lời kể của nhiều công nhân, nhà máy chứng kiến thiếu đầu tư, quản lý yếu, tinh thần suy sụp. Ghế giám đốc nhà máy thay hơn chục người trong hai thập niên. Bộ phận bảo trì, kỹ thuật teo tóp. Cuối 2022, gần 90 công nhân kỳ cựu về hưu cùng lúc, kéo theo cả kho kinh nghiệm tích lũy bỗng dưng biến mất.
Vấn đề an toàn ngày càng trầm trọng. Tháng 6 vừa qua, Sở cứu hỏa Chillicothe phải hỗ trợ dập một đám cháy bắt nguồn từ bụi cưa tích tụ trên hệ thống điện – lần thứ hai trong 15 tháng họ được gọi vào vì lực lượng chữa cháy nội bộ không kham nổi.
Moreno, HIG và cơn giận ngắn hạn
Bernie Moreno không sinh ra ở Ohio. Gia đình ông rời Colombia đến Mỹ khi ông còn nhỏ. Ông gây dựng sự nghiệp từ chuỗi đại lý ô tô tại miền bắc Ohio và trở thành triệu phú. Năm 2024, ông tranh cử Thượng viện với sự hậu thuẫn mạnh mẽ của Donald Trump, đánh bại nghị sĩ Dân chủ Sherrod Brown với cách biệt hẹp, 50,2% phiếu.
Moreno thường kể “ngôi sao Bắc Đẩu” của ông không phải Elon Musk hay Mark Zuckerberg mà là bố vợ – công nhân nhà máy thép US Steel ở Indiana, đi làm ngay sau trung học, nuôi được gia đình, mua xe, đi nghỉ mát và về hưu trong danh dự.
Khi HIG bất ngờ thông báo đóng cửa nhà máy hồi tháng 4, Moreno mới ngồi ghế được bốn tháng. Quyết định này khiến công nhân choáng váng và cả giới lãnh đạo bang bực bội: suốt nhiều năm, họ cố níu giữ những việc làm công đoàn còn sót lại. Nhiều chính trị gia lên tiếng phản đối, nhưng Moreno chọn cách “đánh thẳng”: lá thư kết tội HIG “đồ ăn bám, tham lam và huỷ hoại”, đòi họ cung cấp báo cáo tài chính, thu nhập lãnh đạo, dọa sẽ thúc đẩy Bộ Tư pháp và Bộ Tài chính điều tra.
Ông nói: “Tôi giận điên người.” Nhưng cơn giận ấy không kéo dài lâu. Ngay sáng hôm chuẩn bị mít-tinh với công nhân, Moreno nhận cuộc gọi từ Brian Schwartz, đồng chủ tịch HIG, trong một tiệm donut ở Chillicothe. Theo lời Moreno, Schwartz tỏ ra hối lỗi, đồng ý giữ nhà máy hoạt động đến cuối năm và sẽ hỗ trợ tìm người mua. HIG không ra thông cáo chính thức, Schwartz không bình luận.
Từ đó, Moreno dồn sức tìm “kỵ sĩ áo trắng” – nhà đầu tư chấp nhận mua lại và vận hành nhà máy. Các đoàn khách tiềm năng được dẫn đi tham quan; một số tập đoàn giấy lớn lẫn nhà đầu tư được cho là đã ghé xem, nhưng thực tế rất rõ ràng: nhà máy Chillicothe sống nhờ sản phẩm giấy carbon-less cho hóa đơn và chứng từ y tế – dòng sản phẩm đang bị giấy in thường và hệ thống điện tử thay thế.
Theo một cựu giám đốc, nếu muốn chuyển sang dòng sản phẩm có tương lai hơn, trong 15 năm qua phải đầu tư hàng trăm triệu USD nâng cấp, điều chưa từng diễn ra. Ở một cuộc họp tại Maine, CEO Twin Rivers Paper cho biết ông từng được mời “mua Chillicothe với giá 1 USD” và đã từ chối.
Niềm tự trọng của công nhân và nỗi sợ mất gốc
Đầu tháng 6, Moreno quay lại Chillicothe, lần này là một cuộc gặp kín với lãnh đạo công đoàn. Thông điệp: HIG sẽ không giữ lời hứa. Nhà máy sẽ đóng hẳn vào ngày 10/8, sớm hơn bốn tháng so với cam kết miệng trước đó.
Moreno nói ông hiểu bài toán kinh tế: khách hàng rời đi, doanh thu rơi, chi phí duy trì cao, và để cứu nhà máy cần một khoản vốn khổng lồ chưa chắc thu hồi. Ông nói: “Tôi là người làm kinh doanh. Có những con tàu đã đi quá xa trên đường đắm.”
Nhưng với công nhân, lý lẽ đó rất khó nuốt trôi. Đối với nhiều gia đình Chillicothe, nhà máy không chỉ là chỗ làm mà là một phần căn cước. Cả thị trấn dính với nghề giấy qua nhiều thế hệ. Với người không muốn rời quê, không học đại học, công việc trong nhà máy là tấm vé tốt nhất cho cuộc sống ổn định: lương khởi điểm 25 USD/giờ, tăng ca đều có thể đạt 90.000–100.000 USD/năm, mức rất khá trong bối cảnh chi phí sống thấp.
Thomas Hamner, 27 tuổi, nói sau một buổi họp công đoàn: “Tôi không muốn anh nghĩ chúng tôi là lũ nhà quê ngu dốt. Tôi biết rất nhiều người thông minh làm những công việc lương thấp. Chúng tôi ở lại vì đây là nhà.”
Hamner lớn lên không dư dả, được ông nội – từng là công nhân nhà máy – giúp xin vào làm ngay sau tốt nghiệp trung học. Năm ngoái, anh kiếm khoảng 90.000 USD, nhưng vẫn phải bán lỗ chiếc máy kéo mua để khai hoang năm mẫu đất vì không kham nổi trả góp. Tin nhà máy đóng cửa đến đúng lúc vợ anh, Shalynn, mang thai lần hai; con đầu Waylon mới lên ba.
Anh kể: “Khoảnh khắc nó thực sự đánh mạnh vào tôi, là khi tôi nghĩ: nếu con trai muốn hộp nước trái cây hay bánh cupcake, tôi vẫn có thể mua. Nhưng tôi không biết điều đó kéo dài được bao lâu.” Vài tuần sau, bé Winston chào đời.
Cuối tháng 7, hội chợ việc làm được tổ chức ở nhà thi đấu trường cao đẳng địa phương. Hơn 70 doanh nghiệp dựng booth: từ công ty chăm sóc, nhà máy kính, nhà tù bang đến chương trình học việc ngành tôn – thép. Các công nhân giấy, nhiều người vẫn mang đôi giày dính bột giấy, đi từng bàn, tự giới thiệu như hẹn hò tốc độ. Nhưng khi hội chợ dần khép lại, sự thật hiện rõ: đa số công việc mới trả lương thấp hơn, xa nhà hơn, đôi khi đòi chuyển hẳn vùng.
Jeff Allen, chủ tịch công đoàn, gần như dành hết thời gian ở đó để kết nối các khóa đào tạo kỹ năng, hy vọng giúp vài chục người có thêm cơ hội. Anh nói: “Tôi biết từng khuôn mặt, từng cái tên. Họ quan trọng với tôi.”
Thương vụ mới, câu hỏi cũ
Đầu tháng 9, nhà máy chỉ còn một nhóm nhỏ trực trông, hàng trăm người đã nhận lương cuối cùng, tính toán cách kéo dài khoản trợ cấp thôi việc. Khi ấy, Moreno đã biết khu đất và nhà xưởng sẽ ra sao, dù chưa thể công bố. Ông cho rằng giải pháp mới “tốt hơn rất nhiều so với cảnh kéo tới biểu tình rồi lên xe về nhà”, ám chỉ đối thủ Sherrod Brown.
Tháng trước, ông trở lại Chillicothe trong một buổi lễ long trọng, thông báo nhà máy được bán cho US Paper Mill Company, công ty con của US Medical Glove. Trong nhà kho rộng, hai máy sản xuất găng tay cao su được lắp vội, làm nền cho bục phát biểu. Vài chục cựu công nhân đứng lẫn với quan chức địa phương, doanh nhân.
Moreno vẽ ra viễn cảnh mới: một ngày nào đó, Chillicothe có thể có tới 1.500 việc làm, không chỉ sản xuất găng tay y tế cho bệnh viện khắp Mỹ mà còn làm cả thùng carton, dây chuyền thiết bị bán ra thế giới. Ông cũng ca ngợi Brian Schwartz của HIG vì đã đồng ý góp 5,5 triệu USD vào quỹ hỗ trợ người lao động mất việc, dù phần lớn số tiền phải 5 năm nữa mới giải ngân. Giá bán nhà máy không được tiết lộ.
Nhưng hai câu hỏi quan trọng nhất đều chưa có lời đáp: ban đầu sẽ có bao nhiêu việc làm, và mức lương sẽ ra sao. John Todoroki, ông chủ US Medical Glove, chỉ nói sẽ cố gắng trả lương “gần bằng” mức cũ và từ chối tiết lộ số lượng tuyển dụng. Ông nói: “Kế hoạch là xem thử kế hoạch của tôi có hoạt động không. Và chúng ta sẽ biết sau 30 ngày.”
Với nhiều cựu công nhân, buổi lễ vừa mang lại hy vọng, vừa đầy lo âu. Họ không rõ mình có được gọi lại làm hay không, lương và phúc lợi thế nào. Công việc mới không có công đoàn, không ưu tiên thâm niên. Đến thời điểm gần nhất, công ty mới chỉ tuyển được khoảng 70 người.
Jeff Allen, cựu chủ tịch công đoàn, người bị sa thải cuối tháng 8, nói: “Đó là cảm giác vừa tức, vừa đau. Đó là cả cuộc đời tôi. Tôi vào làm khi 19 tuổi. Giờ đã 56.” Moreno từng gọi điện báo tin nhà máy được bán, trợ lý của ông mời Allen phát biểu trong lễ, nhưng anh im lặng, không phản hồi.
Câu chuyện Chillicothe, suy cho cùng, không chỉ là chuyện một nhà máy giấy già nua chết đi hay một thượng nghị sĩ MAGA có giữ trọn lời hứa hay không. Đó là lát cắt của nước Mỹ hậu công nghiệp: những thị trấn sống dựa vào một ngành đã lỗi thời, những công nhân gắn cả đời vào một dây chuyền, những lời hứa chính trị chạm đúng nỗi khao khát được tôn trọng – và thực tế lạnh lùng của vốn, công nghệ, thị trường.
Giữa bãi đậu xe nơi từng là điểm tập kết ca mới, người ta vẫn nhìn lên ống khói cao vút và nhớ về thời thơ ấu ở bể bơi Mead, tiếng gậy bóng chày chan chát trên sân cỏ và mùi giấy mới ra lò. Tương lai có thể là găng tay y tế thay vì cuộn giấy in, là công nhân không công đoàn thay vì có nghiệp đoàn. Nhưng với rất nhiều người Chillicothe, cảm giác mất mát thì giống nhau: một phần của “nhà” đã vĩnh viễn đổi khác.
shared via nytimes,
