Làm sao ngăn cha mẹ lớn tuổi và người thân mắc sai lầm tài chính?
19/01/26
 |
| Năm 2024, mẹ của Rianka Dorsainvil đưa cho cô một tấm séc trông có vẻ hợp lệ. Hóa ra đó là một phần của trò lừa đảo séc phổ biến. Ảnh: Jason Andrew |
Một chi tiết nhỏ trong gia đình có thể là dấu hiệu của một vấn đề lớn. Jilenne Gunther kể rằng, người chú của bà nhận ra ông ngoại 91 tuổi dường như không bao giờ có đủ tiền mặt trong ví như bình thường. Là nhân viên ngân hàng, ông chú đặt một gói thuốc nhuộm tiền (loại dùng để đánh dấu kẻ cướp ngân hàng) vào chiếc ví ở nhà. Khi tiền biến mất, chiếc áo khoác của một người chăm sóc tại gia – vốn được gia đình tin cậy – lại dính thuốc nhuộm. Trải nghiệm đó khiến bà Gunther dành sự nghiệp để bảo vệ người cao tuổi khỏi lừa đảo tài chính và hiện là giám đốc sáng kiến BankSafe của AARP.
Tại Mỹ, nhóm người trên 70 tuổi đang nắm giữ khoảng 53 nghìn tỷ USD tài sản, trở thành mục tiêu hàng đầu của các đường dây lừa đảo. Con cái trưởng thành thường là người đầu tiên phát hiện điều bất thường, nhưng khi người lớn tuổi trở thành nạn nhân, chính động lực gia đình và tâm lý “không muốn bị dạy đời” lại khiến việc thay đổi hành vi trở nên khó khăn. Theo các chuyên gia, để can thiệp hiệu quả cần sự đồng cảm, thẩm định kỹ lưỡng và đôi khi phải nhờ đến bên thứ ba.
Không chỉ là tiền mà còn là sức khỏe tinh thần
Theo bà Gunther, hệ quả của việc bị khai thác tài chính vượt xa thiệt hại vật chất. Nạn nhân có thể rơi vào lo âu, trầm cảm, tăng nguy cơ đau tim, thậm chí có trường hợp tự tử. Người lớn tuổi vì thế có thể cần con cái hoặc bạn bè đáng tin giúp họ nhìn rõ hơn “bức tranh tài chính” của chính mình.
Bà Gunther cũng chỉ ra một xu hướng đáng chú ý: khả năng ra quyết định tài chính “kém chắc” thường tạo thành đường cong chữ U – người rất trẻ và người lớn tuổi đều dễ mắc sai lầm hơn so với nhóm trung niên.
Những rủi ro phổ biến: Từ người thân đến “món hời” trên mạng
Nguy cơ không chỉ đến từ kẻ lạ. Một trong những tình huống nguy hiểm nhất là khi người lớn tuổi đặt niềm tin nhầm vào người thân không thực sự hành động vì lợi ích của họ. Ngoài ra còn có những sai lầm “hiền” hơn nhưng rủi ro cao, như tham gia một khoản đầu tư không phù hợp với giai đoạn cuộc đời, hoặc bị mời chào những cơ hội có nguy cơ lớn nhưng bị che giấu.
Cùng lúc, tội phạm mạng nhắm vào người cao tuổi tăng mạnh. Báo cáo năm 2024 của Trung tâm Khiếu nại Tội phạm Internet (IC3) thuộc FBI ghi nhận gần 150.000 đơn khiếu nại về gian lận qua mạng đối với người từ 60 tuổi trở lên, với tổng thiệt hại gần 5 tỷ USD. Trung bình mỗi nạn nhân mất khoảng 83.000 USD. Các kịch bản lừa đảo đa dạng: từ “cơ hội đầu tư”, kẻ mạo danh cơ quan thuế, đến lừa tình qua mạng.
Cách mở lời: Đừng kết tội, hãy đặt câu hỏi
Khi nghe một điều “có mùi”, phản xạ thường thấy là ngăn chặn ngay lập tức. Nhưng bà Gunther cho rằng cách tiếp cận này dễ phản tác dụng. Nếu mở đầu bằng câu như “Bố/mẹ bị lừa rồi” hay “Đó là quyết định tệ hại”, cuộc trò chuyện thường đóng sập. Thay vào đó, cần dẫn dắt bằng sự đồng cảm và tự chuẩn bị thông tin trước khi kết luận.
Cách hiệu quả là đặt câu hỏi trung tính: “Điều gì khiến bố/mẹ hứng thú với khoản đầu tư này?”; “Bố/mẹ kỳ vọng đạt được điều gì?” Việc chuyển trọng tâm sang mục tiêu của người lớn tuổi giúp họ cảm thấy được tôn trọng và cởi mở hơn.
Để tự kiểm chứng, có nhiều công cụ miễn phí. Công ty tự nhận niêm yết tại Mỹ phải có thông tin trên hệ thống EDGAR của Ủy ban Chứng khoán Mỹ (SEC). Lý lịch nghề nghiệp và lịch sử kỷ luật của cố vấn tài chính có thể tra trên BrokerCheck của FINRA. Cục Bảo vệ Tài chính Người tiêu dùng (CFPB) có cơ sở dữ liệu khiếu nại về sản phẩm tài chính. Với doanh nghiệp, Better Business Bureau công bố xếp hạng và phản ánh của người dùng. Nếu ai đó quảng cáo có chứng chỉ nghề nghiệp, cần kiểm tra trực tiếp với cơ quan cấp phép.
Khi tính đến “ai nên tham gia”, bà Gunther khuyên hãy chọn người thường xuyên trò chuyện với người cao tuổi và đã xây dựng được đối thoại cởi mở. Trong các vụ việc lừa đảo, kẻ xấu cũng có thể lợi dụng chính “niềm tin gia đình” để thuyết phục nạn nhân.
Nhận diện cờ đỏ và dùng “bên thứ ba” để giảm xung đột
Rianka Dorsainvil – nhà sáng lập YGC Wealth – kể rằng mẹ bà từng mang về một tấm séc trông rất thật: chỉ cần gửi vào tài khoản, rồi chuyển một phần tiền bằng lệnh chuyển cho bên thứ ba, số còn lại được giữ. Đây là chiêu lừa đảo séc phổ biến. Bà cảnh báo rằng các thủ đoạn ngày càng tinh vi: chỉ cần bấm vào một bài trắc nghiệm trên mạng xã hội, đăng ký game, hoặc trả lời tin nhắn Facebook trông như từ người thân.
Theo bà, cần đặc biệt cảnh giác với những lời hứa “quá tốt để là thật”, những yêu cầu phải hành động gấp, hoặc cam kết chắc chắn có lãi. Nếu đã thấy dấu hiệu đáng ngờ và muốn trao đổi, bà Dorsainvil khuyến nghị mời một bên thứ ba trung lập để người lớn tuổi không cảm thấy bị con cái phán xét. “Cứ đổ cho tôi,” bà nói, gợi ý rằng con cái có thể viện dẫn lời khuyên từ chuyên gia tài chính để “hạ nhiệt” căng thẳng.
Bà cũng khuyên nên bắt đầu bằng việc ghi nhận những điều cha mẹ đã dạy về tiền bạc, rồi bổ sung thêm những gì bản thân học được từ chuyên gia. Cách tiếp cận “chia sẻ kiến thức” thường dễ được đón nhận hơn kiểu “giờ con biết nhiều hơn”.
Khi sai lầm tài chính là dấu hiệu của vấn đề sâu hơn
Peter Lichtenberg, cựu giám đốc Viện Lão khoa tại Đại học Wayne State, cho rằng sai sót tài chính đôi khi là tín hiệu của sa sút nhận thức. Ông cho biết, trong nhiều nhóm thảo luận, khoảng một trong năm gia đình phát hiện dấu hiệu sa sút trí tuệ của cha mẹ sau khi thấy họ mất tiền bất thường. Biểu hiện thường gặp là quên đã quyên góp và gửi lại lần nữa, hoặc dễ mắc bẫy lừa đảo qua điện thoại.
Những dấu hiệu khác có thể bao gồm vấn đề sức khỏe gần đây phải nhập viện, té ngã nhiều hơn, lỡ hẹn, hoặc lặp lại câu chuyện trong thời gian ngắn. Yếu tố này khiến câu chuyện trở nên nhạy cảm hơn vì mang thêm “kỳ thị”, nhưng ông Lichtenberg đề xuất một quy trình hai bước.
Bước 1: “Kiểm kê” bối cảnh gia đình: tiền bạc có phải điều cấm kỵ không; ranh giới riêng tư thế nào; người thân có sẵn sàng nghe góp ý về đời sống cá nhân không.
Bước 2: Coi đây là một chuỗi cuộc trò chuyện, bởi không thể kỳ vọng chỉ cần đưa bằng chứng là người lớn tuổi sẽ lập tức dừng lại. Ông nói: “Thực tế là bạn đang thương lượng.” Để thương lượng, cần hiểu vì sao tình huống đó quan trọng với người lớn tuổi, tránh chê trách, thay vào đó hỏi han tôn trọng và từng bước giảm lo lắng.
Ông gợi ý có thể chia sẻ thông tin từ FBI về việc người cao tuổi bị nhắm tới ngày càng nhiều, và nếu cần, đề nghị người thân thực hiện kiểm tra nhận thức trong một lần khám sức khỏe định kỳ, ưu tiên bác sĩ chuyên về lão khoa và sa sút trí tuệ.
Theo bà Gunther, mức độ rủi ro còn tăng mạnh khi sa sút trí tuệ xuất hiện. Bà cho biết nhiều người bị chẩn đoán sa sút trí tuệ có thể mất một nửa tài sản trong những năm trước thời điểm chẩn đoán, chủ yếu do quyết định tài chính sai hoặc bị lừa đảo.
shared via nytimes,
