Giá điện leo thang tại thủ phủ than đá của Mỹ
30/09/25
 |
| Người dân chờ nhận thực phẩm cứu trợ tại Charleston. Giá điện ở Tây Virginia tăng nhanh hơn so với mức trung bình toàn quốc |
Gánh nặng chi phí sinh hoạt đè nặng lên người dân
Tại Charleston, thủ phủ của bang West Virginia – vùng đất nổi tiếng với trữ lượng than đá, khí đốt và dầu mỏ dồi dào – câu chuyện của Martec Washington phản ánh rõ nhất nỗi lo lắng đang bao trùm nhiều hộ gia đình. Vài năm trở lại đây, hóa đơn tiền điện tăng vọt đến mức vượt quá khả năng chi trả. Chi phí hàng tháng đôi khi còn cao hơn khoản tiền thuê nhà 750 USD.
Để xoay sở, Washington buộc phải từ bỏ việc thay thế chiếc ô tô hỏng hóc, chuyển sang đi xe buýt. Anh nhận thêm nhiều công việc khác nhau, từ điều phối lịch phẫu thuật cho đến dạy các lớp thể dục hip-hop. Đồng thời, gia đình anh phải tiết kiệm điện tối đa. Thế nhưng, bất chấp nỗ lực, khoản tiền phải trả vẫn không ngừng phình to.
“Tiền điện không thể nào ngang bằng tiền thuê nhà hay trả góp thế chấp,” Washington bức xúc. “Những hóa đơn này thật sự phi lý.”
Nghịch lý của vùng đất giàu năng lượng
West Virginia đứng thứ năm toàn nước Mỹ về sản xuất năng lượng, chủ yếu nhờ than đá, khí tự nhiên và dầu mỏ. Tuy nhiên, nghịch lý nằm ở chỗ, chi phí điện tại bang này lại tăng nhanh hơn mức trung bình toàn quốc. Điều đó biến West Virginia thành bức tranh thu nhỏ cho viễn cảnh mà nhiều chuyên gia cảnh báo: khi chính quyền liên bang, dưới thời Tổng thống Trump, tiếp tục bảo hộ ngành than và siết chặt các dự án năng lượng tái tạo.
Chính phủ yêu cầu duy trì hoạt động của nhiều nhà máy nhiệt điện than cũ kỹ, đồng thời thúc đẩy khai thác dầu khí với tốc độ nhanh chóng. Ngược lại, các dự án năng lượng mặt trời và gió liên tục vấp phải việc từ chối cấp phép hoặc bị đình chỉ.
Bộ Năng lượng Mỹ công bố gói chi 625 triệu USD để nâng cấp các nhà máy nhiệt điện than. Song song, Bộ Nội vụ cho phép mở rộng khai thác trên 13,1 triệu mẫu đất liên bang.
Trong khi đó, thực tế vận hành lại cho thấy: sản xuất điện từ than ngày càng đắt đỏ, kém hiệu quả và tốn kém bảo trì hơn nhiều so với khí tự nhiên, gió hay mặt trời.
Chi phí leo thang trên phạm vi toàn quốc
Xu hướng hóa đơn tiền điện tăng không chỉ xảy ra riêng tại West Virginia. Khắp nước Mỹ, người dân phải trả nhiều hơn vì các công ty điện lực buộc phải nâng cấp lưới điện đã cũ, chuẩn bị cho những đợt thời tiết cực đoan do biến đổi khí hậu, cũng như đầu tư hàng tỷ USD vào các nhà máy và đường dây truyền tải mới để đáp ứng nhu cầu khổng lồ từ các trung tâm dữ liệu trí tuệ nhân tạo.
Ở West Virginia, tình hình nghiêm trọng hơn hẳn. Trong 15 năm qua, giá điện tại đây tăng gần gấp đôi tốc độ trung bình toàn quốc.
Theo báo cáo gửi lên cơ quan quản lý, American Electric Power – tập đoàn sở hữu hai công ty điện lực lớn ở bang – cho biết có tới 84.000 hộ gia đình, tương đương 20% khách hàng, thường xuyên chậm nộp tiền điện mỗi tháng. Riêng năm 2023, Appalachian Power và Wheeling Power đã ngắt điện của 56.000 hộ vì nợ cước – con số gấp hơn 17 lần so với mức 3.300 hộ vào năm 2020 khi dịch Covid-19 bùng phát.
Mark Wolfe, Giám đốc Hiệp hội Quốc gia về Hỗ trợ Năng lượng (NEADA), nhận định: “Cắt điện không phải giải pháp nhân đạo. Điều đó khiến người dân phải lựa chọn giữa việc mua thực phẩm và thanh toán tiền điện.”
Gánh nặng từ hợp đồng than và công nghệ cũ
Nguyên nhân lớn khiến giá điện cao là do Appalachian Power bị ràng buộc bởi các hợp đồng mua than với mức giá cao. Ngoài ra, chi phí phát điện từ than còn bao gồm khoản đầu tư vào các tuabin và thiết bị đốt đắt đỏ.
Hiện nay, 86% lượng điện của West Virginia đến từ than đá, trong khi cả nước đã giảm tỷ lệ này xuống dưới 20%, so với mức hai phần ba cách đây vài thập kỷ.
Vấn đề càng phức tạp khi các công ty điện lực nếu muốn đầu tư vào năng lượng gió, mặt trời thì vẫn phải tiếp tục trả nợ cho các nhà máy than hiện hữu.
Jim Kotcon, Chủ tịch Sierra Club West Virginia, cho biết: “Đã có thời, West Virginia nằm trong nhóm bang có giá điện thấp nhất cả nước. Nhưng giờ thì khác, ngay cả các công ty điện lực cũng thừa nhận họ không có kế hoạch xây thêm nhà máy than nào nữa.”
Tuy nhiên, Thống đốc Patrick Morrisey, một đồng minh của Trump, vẫn bảo vệ quan điểm rằng than, khí tự nhiên và hạt nhân là nền tảng “đảm bảo dòng điện cơ bản” phục vụ đời sống và kinh tế.
Khoảng cách thu nhập và tỷ lệ nghèo năng lượng
Năm 2010, giá điện ở West Virginia thấp hơn 30% so với trung bình toàn quốc. Nhưng đến tháng 6 vừa rồi, khoảng cách này chỉ còn 10%. Trung bình, một hộ sử dụng 1.000 kWh phải trả khoảng 160 USD, trong khi mức trung bình cả nước là 175 USD.
Thoạt nhìn, con số này có vẻ thấp hơn, nhưng thực tế khắc nghiệt hơn nhiều. Do thu nhập thấp – mức trung vị chỉ 61.000 USD/năm so với 84.000 USD trên toàn quốc – cùng với điều kiện nhà cửa kém cách nhiệt, chi phí điện của nhiều hộ có thể lên đến hàng trăm USD mỗi tháng, đặc biệt vào mùa đông và mùa hè khắc nghiệt.
Frank Rambo, Giám đốc Horizon Climate Initiative, nhận xét: “West Virginia nằm trong nhóm có tỷ lệ ‘gánh nặng năng lượng’ cao nhất cả nước.”
Trường hợp của Washington cho thấy rõ. Tháng 12 vừa qua, anh phải bỏ qua hóa đơn khí đốt để thanh toán khoản gần 1.000 USD tiền điện, nhằm giữ được hệ thống sưởi trong những ngày lạnh giá. Hệ quả là đường ống trong nhà bị vỡ vì khí đốt bị cắt.
Tình trạng nợ tiền điện trên toàn quốc
Không chỉ riêng West Virginia, tình trạng chậm trả tiền điện lan rộng khắp nước Mỹ. Tính đến cuối năm 2023, tổng số nợ quá hạn lên đến 14,5 tỷ USD, tăng mạnh so với mức 10,5 tỷ USD năm 2021.
Khoảng 7 triệu người đã phải tìm đến chương trình Hỗ trợ Năng lượng cho Hộ thu nhập thấp (LIHEAP). Tuy nhiên, ngân sách liên bang bị cắt giảm khiến nguồn hỗ trợ trở nên hạn chế.
Tác động từ đại dịch và chiến tranh Ukraine
Các yếu tố toàn cầu cũng góp phần đẩy chi phí năng lượng lên cao. Đại dịch Covid-19 làm gián đoạn chuỗi cung ứng, còn cuộc xung đột Nga – Ukraine khiến giá than, khí đốt và nhiên liệu hóa thạch tăng mạnh. Điện sản xuất từ các nguồn này vốn đã đắt hơn năng lượng tái tạo, lại càng trở nên tốn kém trong khủng hoảng địa chính trị.
Mặc dù có trữ lượng than lớn, nhiều công ty khai thác ở West Virginia vẫn phá sản hoặc đóng cửa mỏ do nhu cầu sụt giảm. Điều này buộc các nhà cung cấp điện phải chấp nhận ký hợp đồng dài hạn với mức giá cao.
Robert Williams, đại diện cho người tiêu dùng tại Ủy ban Dịch vụ Công West Virginia, giải thích: “Thị trường khí đốt và than toàn cầu bị siết chặt, khiến các công ty điện lực trong bang – vốn phụ thuộc quá nhiều vào than – bị đặt vào thế ‘lưng dựa tường’.”
Chính quyền và doanh nghiệp tìm lối thoát
Appalachian Power khẳng định đang “đầu tư mạnh mẽ để nâng cao độ tin cậy và cải thiện dịch vụ”. Công ty cũng nghiên cứu giải pháp giảm chi phí cho khách hàng bằng cách thu hút thêm doanh nghiệp, từ đó phân bổ chi phí hệ thống cho nhiều đối tượng hơn.
Chính quyền bang cũng đặt kỳ vọng vào việc phát triển các trung tâm dữ liệu và hệ thống lưới điện vi mô. Thống đốc Morrisey ký các đạo luật khuyến khích mô hình này, đồng thời thúc đẩy nâng cấp các nhà máy hiện có để tăng hiệu suất. Ông thậm chí không loại trừ khả năng phát triển điện hạt nhân.
Theo người phát ngôn Drew Galang, West Virginia hoàn toàn có thể sản xuất điện vượt nhu cầu nội địa, từ đó bán ra các bang khác và cho các trung tâm dữ liệu, nhằm giảm giá thành trong nước.
Những cảnh báo dài hạn
Dẫu vậy, các chuyên gia năng lượng cảnh báo mô hình phụ thuộc nặng nề vào than đá sẽ kéo dài gánh nặng chi phí cho người dân và doanh nghiệp. Theo Viện RMI, kể từ năm 2012, các nhà máy nhiệt điện than ở Mỹ thua lỗ khoảng 14 tỷ USD, và phần lớn khoản lỗ này rốt cuộc lại đổ lên vai người tiêu dùng thông qua hóa đơn điện.
Robert Williams thẳng thắn: “Chúng ta sẽ còn gánh các khoản nợ từ nhà máy than trong nhiều thập kỷ tới. Người dân West Virginia khó thoát khỏi những hóa đơn cao chót vót, ngay cả khi đầu tư thêm vào năng lượng mới.”
shared via nytimes,
