Không đủ rác để đốt: Thách thức nghịch lý của ngành đốt rác phát điện Trung Quốc
26/07/25
Với tốc độ đô thị hóa chóng mặt, Trung Quốc từng đối mặt với một vấn đề tưởng như không thể kiểm soát: rác thải đô thị ngày càng chất cao như núi. Nhưng sau gần hai thập kỷ đầu tư mạnh tay vào mô hình đốt rác phát điện (waste-to-energy), Trung Quốc lại vấp phải một nghịch lý mới: các nhà máy đốt rác thiếu... rác để vận hành.
Từ chôn lấp đến đốt rác: Bước chuyển của các siêu đô thị
Năm 2020, bãi rác lớn nhất Trung Quốc – Jiangcungou ở Tây An – có quy mô gần bằng 100 sân bóng đá – buộc phải đóng cửa chỉ sau một nửa vòng đời thiết kế 50 năm, do lượng rác phát sinh vượt xa dự báo.
Ngay trong năm đó, Trung Quốc đảo chiều chiến lược: từ chôn lấp chuyển sang đốt rác phát điện làm phương thức xử lý chính. Tới năm 2023, hơn 78% rác thải đô thị được xử lý bằng đốt không độc hại, trong khi tỷ lệ chôn lấp giảm còn 13%.
Song cùng với sự gia tăng số lượng nhà máy là một thách thức mới: nhiều cơ sở không có đủ rác để đốt, dẫn đến tình trạng hoạt động dưới công suất hoặc thậm chí phải ngừng vận hành trong nhiều tháng.
Công suất tăng mạnh – nhưng có đủ “nhiên liệu”?
Từ hai lò đốt nhập khẩu tại Thâm Quyến năm 1985, đến năm 2023, Trung Quốc sở hữu 2.138 cơ sở đốt rác, với tổng công suất thiết kế đạt 1,17 triệu tấn mỗi ngày – tăng gần 5 lần so với mức 238.000 tấn/ngày năm 2016.
Những con số bề nổi này ẩn chứa sự mất cân đối nghiêm trọng.
Theo dữ liệu từ nền tảng giám sát quốc gia, năm 2024 có 1.267 nhà máy đạt tỷ lệ hoạt động trên 90%, nhưng cũng có 107 cơ sở (khoảng 5%) ngừng vận hành hơn 6 tháng.
Trường hợp tiêu biểu là dự án tại thành phố Tiên Dương (tỉnh Thiểm Tây): thiết kế công suất 1.500 tấn/ngày, nhưng toàn khu đô thị chỉ sinh ra khoảng 800 tấn/ngày – chưa đủ để nhà máy chạy liên tục.
Tại trung tâm công nghiệp như Thâm Quyến, trái lại, nhà máy Công viên Sinh thái Năng lượng Bảo An vận hành vượt công suất thiết kế: 8.985 tấn/ngày so với thiết kế 8.000 tấn – cho thấy sự chênh lệch rõ nét giữa khu vực phát triển và vùng nông thôn hoặc thị xã.
Giải pháp tình thế: Đào lại… rác cũ
Khi rác mới không đủ, nhiều địa phương quay sang đào rác cũ từ các bãi chôn lấp để "nuôi lò đốt".
Tại Hà Bì (tỉnh Hà Nam), chính quyền đã điều chuyển 90.000 tấn rác từ thành phố lân cận Anyang, đồng thời khai quật 91.000 tấn rác cũ từ các bãi chôn lấp để duy trì hoạt động nhà máy vốn chỉ chạy ở 50% công suất.
Tại Kim Hoa (tỉnh Chiết Giang), kế hoạch khai quật 260.000 tấn rác chôn lấp trong vòng 3–4 năm cũng được công bố nhằm giảm áp lực bãi rác và tăng sản lượng điện.
Thậm chí, Quảng Châu – nơi từng được coi là hình mẫu trong xử lý rác – cũng phải tái mở cửa bãi rác Hưng Phong, với kế hoạch khai thác rác cũ để giảm khối lượng tro xỉ cần chôn lấp. Tính đến cuối năm 2023, Quảng Châu chỉ còn 3 triệu m³ sức chứa tro bay, đủ dùng tới 2030 nếu không có biện pháp xử lý bổ sung.
Dù khai quật rác cũ có thể cải thiện sản lượng và phục vụ phát điện, giải pháp này tốn kém, rủi ro môi trường cao và chỉ mang tính ngắn hạn.
Cấp huyện: nơi chiến lược đốt rác bộc lộ giới hạn
Nếu các siêu đô thị là điểm sáng của công nghệ đốt rác, thì các huyện lại là điểm nghẽn trong mô hình.
Theo một nghiên cứu của Bộ Sinh thái và Môi trường Trung Quốc, hơn 75% huyện không đủ công suất đốt rác. Trớ trêu thay, nhiều nơi dù có nhà máy lại không có rác để đốt.
Ví dụ, huyện Tân Thiệu (tỉnh Hồ Nam) duy trì hoạt động nhờ tiếp nhận rác từ thành phố Thiệu Dương lân cận. Trong khi đó, cách đó 110 km, nhà máy tại huyện Đông Khẩu chỉ đốt được 22.900 tấn/năm, bằng 1/10 công suất thiết kế (213.600 tấn/năm).
Sự chênh lệch này cũng thể hiện qua việc sử dụng bãi chôn lấp: số bãi chôn lấp cấp thành phố giảm gần 45% (từ 663 còn 366 năm 2023), nhưng tại cấp huyện, mức giảm chỉ khoảng 30% – cho thấy tốc độ chuyển đổi rất không đồng đều.
Với các nhà đầu tư hạ tầng, đặc biệt trong lĩnh vực năng lượng tái tạo và dịch vụ công, mô hình waste-to-energy tại Trung Quốc từng là một câu chuyện hấp dẫn: chi phí đầu tư cao nhưng lợi tức ổn định, lại được bảo lãnh chính sách mua điện cố định.
Tuy nhiên, hiện nay, bài toán cung ứng rác trở thành yếu tố then chốt quyết định lợi nhuận. Việc đầu tư ồ ạt theo mô hình BOT trong hơn một thập kỷ qua đã tạo ra thừa cung công suất – đặc biệt ở những địa phương thiếu quy hoạch dân cư và thu gom rác hiệu quả.
Rủi ro chính sách đang tăng: khi Trung Quốc siết chặt giám sát ô nhiễm, minh bạch số liệu và giảm dần trợ giá điện, hiệu quả tài chính của các nhà máy phụ thuộc nhiều hơn vào quy mô đô thị, năng lực thu gom và mật độ dân cư thực tế.
Lò đốt cần... lửa thật
Chiến lược đốt rác phát điện từng là cú huých quan trọng giúp Trung Quốc thoát khỏi “khủng hoảng rác” tại các thành phố lớn. Tuy nhiên, mô hình này không thể copy-paste cho mọi địa phương, đặc biệt là ở quy mô huyện.
Giải pháp công nghệ cần đi cùng quy hoạch đô thị, hệ thống thu gom, và thực tế địa phương. Bằng không, sẽ có nhiều "nhà máy hiện đại" biến thành đống sắt lạnh chờ rác.
shared via sixth tone,
