Trung Quốc vượt Mỹ trong cuộc đua điện hạt nhân – Phát minh từng mang dấu ấn Mỹ
12/12/25
 |
| Hình ảnh mái vòm đang được lắp đặt trên tòa nhà lò phản ứng số 1 của nhà máy điện hạt nhân Chiết Giang San'ao, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc, năm 2022. Ảnh: Visual China Group |
Năm 2013, nước Mỹ khởi công hai lò phản ứng hạt nhân mới đầu tiên sau nhiều thập kỷ. Với giới hoạch định chính sách, đó là dấu hiệu cho thấy năng lượng nguyên tử đang trở lại. Nhưng kỳ vọng nhanh chóng tan biến. Bảy năm sau, dự án hoàn thành trong tình trạng chậm tiến độ nghiêm trọng và đội vốn thêm 17 tỷ USD, trở thành một trong những công trình điện hạt nhân đắt đỏ nhất lịch sử. Một lần nữa, điện hạt nhân tại Mỹ lại bị coi là bài toán gần như bế tắc.
Trong cùng khoảng thời gian đó, ở bên kia bán cầu, Trung Quốc âm thầm xây dựng 13 lò phản ứng tương tự, đồng thời triển khai 33 lò khác. Không chỉ dừng lại ở trong nước, Bắc Kinh còn đặt tham vọng đưa công nghệ hạt nhân ra toàn cầu. Kết quả là một nghịch lý đáng chú ý: Mỹ phát minh ra điện hạt nhân, nhưng Trung Quốc đang trở thành quốc gia làm chủ tốc độ, chi phí và quy mô của công nghệ này.
Từ kẻ theo sau thành người dẫn đầu
Trung Quốc hiện có nhiều lò phản ứng đang xây dựng gần bằng phần còn lại của thế giới cộng lại. Nếu duy trì tốc độ hiện tại, đến năm 2030, tổng công suất điện hạt nhân của Trung Quốc sẽ vượt Mỹ – quốc gia đầu tiên trên thế giới tách nguyên tử để sản xuất điện thương mại.
Điều đáng nói là phần lớn lò phản ứng của Trung Quốc có nguồn gốc từ thiết kế Mỹ và Pháp. Nhưng trong khi phương Tây sa lầy trong trì hoãn và đội vốn, Trung Quốc lại giải được bài toán mà nhiều quốc gia giàu có chưa làm được: xây nhanh và rẻ.
Song song đó, Bắc Kinh không chỉ sao chép. Trung Quốc đang đạt được các đột phá công nghệ hạt nhân thế hệ mới, từ lò phản ứng thế hệ IV đến nghiên cứu nhiệt hạch – nguồn năng lượng gần như vô hạn nếu có thể kiểm soát được.
Ông Mark Hibbs, chuyên gia cao cấp tại Carnegie Endowment for International Peace, nhận xét: “Người Trung Quốc đang di chuyển với tốc độ rất, rất nhanh. Họ muốn chứng minh với thế giới rằng chương trình hạt nhân của họ là không thể ngăn cản.”
Năng lượng – Mặt trận địa chính trị mới
Trong bối cảnh Mỹ và Trung Quốc cạnh tranh ảnh hưởng toàn cầu, năng lượng đã trở thành mặt trận địa chính trị trọng yếu. Dưới thời Tổng thống Trump, Mỹ tự định vị mình là nhà cung cấp hàng đầu thế giới về dầu mỏ, khí đốt và than đá. Ngược lại, Trung Quốc thống trị chuỗi cung ứng điện mặt trời, tua-bin gió, pin và xe điện, coi năng lượng sạch là thị trường trị giá hàng nghìn tỷ USD của tương lai.
Điện hạt nhân, trong bối cảnh lo ngại biến đổi khí hậu gia tăng, đang quay lại trung tâm của cuộc thảo luận toàn cầu. Khác với than hay khí đốt, lò phản ứng không phát thải CO₂ trong quá trình vận hành và có thể phát điện liên tục 24/7, không phụ thuộc thời tiết như gió hay mặt trời.
Chính quyền Trump muốn tăng gấp bốn lần công suất điện hạt nhân Mỹ vào năm 2050, đồng thời phát triển thế hệ lò phản ứng mới để cấp điện cho trung tâm dữ liệu và xuất khẩu sang các quốc gia đang “khát điện”. Washington lo ngại nếu Trung Quốc chiếm lĩnh thị trường xuất khẩu hạt nhân, Bắc Kinh sẽ tạo ra mối quan hệ phụ thuộc hàng chục năm với các quốc gia nhập khẩu.
Nhưng trong cuộc đua này, Trung Quốc đang nắm một lợi thế rõ ràng: họ đã làm chủ được quá trình xây dựng.
Bí quyết Trung Quốc: Chuẩn hóa và lặp lại
Nhà máy điện hạt nhân hiện đại là một trong những công trình phức tạp nhất từng được con người xây dựng. Lò phản ứng phải được chế tạo từ thép đặc biệt dày tới 25 cm, chịu bức xạ trong hàng chục năm. Tất cả được đặt trong mái vòm bê tông cốt thép khổng lồ, kèm theo hàng nghìn km đường ống và dây điện, với tiêu chuẩn an toàn nghiêm ngặt.
Chỉ riêng chi phí tài chính đã là rào cản lớn: vốn vay có thể chiếm tới 1/3 tổng chi phí. Chỉ cần một thay đổi kỹ thuật giữa chừng là đủ để kéo dài dự án và khiến lãi vay tăng vọt.
Trung Quốc đã chinh phục bài toán này bằng ba yếu tố cốt lõi.
Thứ nhất, hỗ trợ mạnh mẽ của nhà nước. Ba tập đoàn hạt nhân quốc doanh được vay vốn ưu đãi có bảo lãnh chính phủ. Các công ty truyền tải điện được yêu cầu mua điện hạt nhân với giá thuận lợi.
Thứ hai, chuẩn hóa thiết kế. Trung Quốc chỉ xây một số ít loại lò phản ứng, và xây đi xây lại. Điều này giúp đơn giản hóa cấp phép, tinh gọn chuỗi cung ứng và hoàn thiện tay nghề qua từng dự án.
Thứ ba, tính dự đoán cao. Khi chính phủ ban hành mệnh lệnh quốc gia về mở rộng điện hạt nhân, doanh nghiệp có đủ niềm tin để đầu tư nhà máy chế tạo, đào tạo đội ngũ kỹ sư và thợ hàn chuyên biệt. Tại một khu công nghiệp gần Thượng Hải, các bình áp suất lò phản ứng được rèn liên tục, sẵn sàng đưa tới công trường mà không phải chờ đợi.
Bài học từ thất bại của Mỹ
Ngược lại, điện hạt nhân Mỹ suy yếu vì thiếu ổn định và thiếu nhất quán. Sau thập niên 1960, chi phí xây dựng tăng vọt khi lãi suất cao và quy định an toàn liên tục thay đổi. Tai nạn Three Mile Island năm 1979 càng làm dư luận lo ngại. Các nhà phát triển tư nhân liên tục thử nghiệm thiết kế mới, khiến chuỗi cung ứng bị phân mảnh.
Nỗ lực hồi sinh điện hạt nhân Mỹ cuối những năm 2000 với lò AP1000 cho thấy sự khác biệt rõ ràng. Cùng một công nghệ, Mỹ rơi vào khủng hoảng đội vốn và chậm tiến độ; Trung Quốc thì học hỏi, điều chỉnh thiết kế và nội địa hóa chuỗi cung ứng.
Ông James Krellenstein, CEO Alva Energy, nhận xét: “Người Trung Quốc rất thông minh. Họ dừng lại vài năm, rút kinh nghiệm từ mọi sai lầm, rồi quay lại với phiên bản tốt hơn.”
Kết quả là CAP1000 – phiên bản Trung Quốc của AP1000 – đang được xây dựng với chi phí thấp hơn nhiều và tiến độ khoảng 5 năm/lò.
Hạt nhân và mục tiêu giảm phát thải
Với tư cách quốc gia phát thải lớn nhất thế giới, Trung Quốc coi điện hạt nhân là trụ cột bổ sung cho năng lượng tái tạo. Gió và mặt trời tăng trưởng nhanh, nhưng khi thời tiết không thuận lợi, than đá vẫn phải gánh phần lớn nhu cầu điện. Điện hạt nhân giúp ổn định lưới điện và giảm phụ thuộc vào than.
Dĩ nhiên, con đường phía trước không hoàn toàn bằng phẳng. Năm 2021, một nhà máy Trung Quốc từng xảy ra sự cố rò rỉ phóng xạ nhỏ. Vấn đề xử lý chất thải hạt nhân vẫn chưa có lời giải dứt điểm. Một số thành phố đã phản đối kế hoạch xây nhà máy tái chế nhiên liệu đã qua sử dụng. Trung Quốc cũng hạn chế xây lò mới ở khu vực nội địa vì lo ngại thiếu nước làm mát.
Tuy vậy, Bắc Kinh vẫn đang tiến lên với kế hoạch xây hàng trăm lò phản ứng vào giữa thế kỷ.
Liệu Mỹ có bắt kịp?
Tại Mỹ, điện hạt nhân nhận được sự ủng hộ hiếm hoi từ cả hai đảng, nhất là khi nhu cầu điện tăng mạnh do AI và trung tâm dữ liệu. Nhiều nhà môi trường từng phản đối nay cũng thay đổi quan điểm.
Nhưng Mỹ đang đi theo con đường khác: đặt cược vào đổi mới tư nhân. Hàng chục start-up phát triển lò phản ứng nhỏ (SMR) với hy vọng rẻ và linh hoạt hơn. Google, Amazon, OpenAI đã rót hàng tỷ USD vào các công ty như Kairos, X-Energy, Oklo.
Chính quyền Trump muốn nới lỏng quy định để tăng tốc, tin rằng cạnh tranh tư bản sẽ giúp Mỹ vượt Trung Quốc. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia lo ngại Mỹ đang đánh cược quá nhiều vào đột phá công nghệ, trong khi thiếu đầu tư vào kỹ năng, tài chính và hạ tầng sản xuất – những thứ Trung Quốc đã làm rất bài bản.
Ông Philip Andrews-Speed, Viện Nghiên cứu Năng lượng Oxford, nói: “Mỹ có quá nhiều thiết kế khác nhau. Thu hẹp lựa chọn có lẽ là điều hợp lý.”
Cuộc đua cung cấp điện cho thế giới
Mục tiêu cuối cùng của Trung Quốc không chỉ là điện cho trong nước. Bắc Kinh muốn trở thành nhà xuất khẩu điện hạt nhân toàn cầu. Trung Quốc đã xây 6 lò phản ứng tại Pakistan và đang chào bán công nghệ cho nhiều quốc gia đang phát triển.
Song song, Trung Quốc đầu tư mạnh vào lò phản ứng thế hệ IV, lò dùng thorium và tái chế nhiên liệu – nhằm giảm phụ thuộc uranium nhập khẩu. Một báo cáo gần đây cảnh báo Trung Quốc có thể đi trước Mỹ 10–15 năm trong khả năng triển khai rộng rãi các công nghệ hạt nhân thế hệ mới.
Đó là câu chuyện quen thuộc: Mỹ phát minh, Trung Quốc mở rộng và thống trị thị trường.
Ông Paul Saunders nhận xét: “Có thể Mỹ thuyết phục được một số đồng minh không mua lò phản ứng Trung Quốc. Nhưng thế giới còn rất nhiều quốc gia đang khát năng lượng. Nếu Mỹ không sẵn sàng, chúng ta sẽ không thể cạnh tranh.”
shared via nytimes,
