AI không phải yếu tố duy nhất đẩy hóa đơn điện tăng nhưng là… “nhân vật chính”
10/11/25
 |
| Năm 2022, Calvin Butler được bổ nhiệm làm giám đốc điều hành của Exelon. Ảnh: Lyndon French |
Sự bùng nổ trí tuệ nhân tạo đang âm thầm viết lại câu chuyện của ngành điện. Ở tuyến đầu của áp lực đó là Calvin Butler, CEO Exelon – một trong những tập đoàn tiện ích lớn nhất nước Mỹ, cung cấp điện cho hơn 10 triệu khách hàng tại các bang như Illinois, Pennsylvania, Maryland…
Trong bối cảnh người dân Mỹ đổ lỗi cho AI vì hóa đơn điện tăng vọt, Butler phải đối diện đồng thời hai bài toán: giữ hệ thống điện ổn định, và giải thích vì sao “cuộc cách mạng AI” khiến tất cả những người còn lại phải trả giá nhiều hơn.
Cơn khát điện khổng lồ từ AI và data center
Theo Bộ Năng lượng Mỹ, đến năm 2028, mức tiêu thụ điện của các trung tâm dữ liệu tại Mỹ có thể tăng gấp ba lần, riêng data center có thể chiếm 12% tổng nhu cầu điện quốc gia.
Đằng sau những chatbot “thông minh”, mô hình ngôn ngữ khổng lồ hay công cụ tìm kiếm AI là các cụm máy chủ vận hành 24/7, ngốn năng lượng cho xử lý, lưu trữ, làm mát. Hàng trăm tỷ USD đang được đổ vào xây dựng data center khắp nước Mỹ, từ vùng ngoại ô các thành phố lớn đến những vùng đất trước đây vốn yên tĩnh.
Giá cổ phiếu Exelon tăng hơn 20% từ đầu năm – con số khác hẳn hình ảnh “ổn định, buồn tẻ” truyền thống của ngành tiện ích. Nhưng với Butler, đây không hẳn là tin vui: “Nhu cầu tăng, nguồn cung không kịp, chi phí của mọi người còn lại sẽ tăng theo.”
Exelon chỉ được phép truyền tải và phân phối, theo quy định của nhiều bang, các công ty điện lực khu vực (ComEd, PECO, BGE…) không được sở hữu nhà máy phát điện. Điều đó khiến Butler vốn quen tập trung vào lưới điện, giờ buộc phải lên tiếng về câu chuyện nguồn cung: “Với bài toán khả năng chi trả và thiếu nguồn, các utility như chúng tôi nên được phép quay lại kinh doanh phát điện.”
Không chỉ là AI, nhưng AI dẫn dắt cuộc chơi
Các video TikTok, bài đăng mạng xã hội đầy bức xúc đang đổ dồn trách nhiệm vào AI vì hóa đơn điện leo thang. Butler thì thận trọng hơn: “Tôi sẽ không nói đó là quan hệ nhân quả trực tiếp. Nhu cầu điện tăng không chỉ đến từ data center. Đó còn là làn sóng đưa sản xuất về Mỹ, xe điện, máy tính lượng tử. Là TV màn hình lớn trong nhà bạn. Nhưng phần lớn nhất của bức tranh đó chính là cơn bùng nổ data center.”
Nói cách khác, AI là động lực chính nhưng không đơn độc. Mỹ đang tiến vào chu kỳ “điện hóa” mới, nơi mọi thứ – từ xe cộ, nhà xưởng đến hạ tầng số – đều kéo thêm phụ tải lên lưới.
Lưới điện đứng trước lần “đại tu” lớn nhất thế kỷ
Butler miêu tả giai đoạn hiện tại như một bước ngoặt chưa từng có: “Trong 10 năm tới, ngành năng lượng sẽ thay đổi và chuyển hóa nhiều hơn cả 100 năm trước đó. Ngành này từng bị xem là chậm chạp, ổn định – thậm chí ‘ngủ quên’ – và giờ nó ở tuyến đầu của mọi thứ. Chúng tôi chỉ chiếm 5% GDP, nhưng cung cấp năng lượng cho 95% còn lại.”
Để không “vỡ trận” trước nhu cầu bùng nổ, Exelon dự kiến chi 38 tỷ USD trong bốn năm tới để nâng cấp hạ tầng: đường dây truyền tải, trạm biến áp, hệ thống phân phối, lưới thông minh.
Nhưng song song với đó là áp lực từ người dân và doanh nghiệp, những người chỉ thấy con số trên hóa đơn. Mùa hè vừa qua, Exelon lập quỹ “hỗ trợ khách hàng” 50 triệu USD nhằm giảm bớt gánh nặng cho hộ thu nhập thấp và trung bình – thời điểm mà, như thông cáo công ty nói, “nhu cầu tăng nhưng nguồn cung chưa kịp đáp ứng”.
Big Tech tự sản xuất điện: Đỡ gánh hay thêm cạnh tranh?
Xu hướng rõ ràng là các ông lớn công nghệ – chủ nhân của các data center – đang tính chuyện tự lo một phần nguồn điện, từ điện mặt trời, gió đến hợp đồng mua điện trực tiếp, thậm chí đầu tư tổ máy phát riêng.
Butler không xem đó là mối đe dọa, mà là cơ hội giảm áp lực: “Nếu họ mang được nguồn riêng lên bàn thì càng tốt. Càng nhiều tài sản phát điện, chúng ta càng có lợi, vì hóa đơn của bạn sẽ thấp hơn.”
Ở góc độ tiện ích lưới điện, mỗi nguồn phát mới – nếu hòa lưới đúng chuẩn – là một “van xả” bổ sung cho hệ thống đang căng như dây đàn.
“Xây quá nhanh” hay đầu tư cho tương lai?
Câu hỏi tiếp theo: Liệu nước Mỹ có đang xây quá nhiều data center và tốc độ quá nhanh? Nếu nhu cầu AI không tăng như dự báo thì sao – các dự án trạm biến áp, đường dây mới liệu có trở nên dư thừa?
Butler cho rằng đó là cách nhìn quá ngắn hạn: “Mọi thứ chúng tôi làm không chỉ vì một khách hàng. Bất kỳ khi nào thêm công suất, chúng tôi đang khiến hệ thống ổn định và linh hoạt hơn.”
Ngay cả khi một cụm data center không tăng tải như dự tính, hạ tầng nâng cấp vẫn phục vụ được các phụ tải khác – nhà máy mới, khu dân cư mới, xe điện, công nghiệp tương lai.
Về dự báo “cơn sóng AI sẽ làm nhu cầu điện tăng gấp 10 lần”, Butler tỏ ra hoài nghi: “Tôi không nghĩ con số 10 lần là đúng. Có thể là 3–5 lần. Nhưng kể cả vậy, đó vẫn là mức tăng trưởng phụ tải rất lớn.”
Mặt tối ở tuyến đầu: Cộng đồng “sống cạnh” data center
Không chỉ là hóa đơn điện, người dân sống gần các siêu trung tâm dữ liệu còn phải đối mặt với tiếng ồn, cảnh quan bị phá vỡ, đất nông nghiệp bị chia cắt bởi đường dây và trạm biến áp.
Exelon buộc phải thay đổi cách làm: “Khi xây đường dây mới hay trạm mới, phải làm cùng với cộng đồng. Không phải ai cũng thích, nhưng sẽ không ai có thể nói rằng họ không được thông báo.”
Công ty đã phải điều chỉnh một số kế hoạch tuyến đường, thậm chí chuyển hướng đường dây chỉ vài trăm mét để tránh cắt đôi một nông trại. Khi đó, Exelon nói thẳng với người dân: chi phí thay đổi là X, các anh/chị có chấp nhận không? Bài toán không đơn giản, nhưng minh bạch là điều tối thiểu.
Mục tiêu khí hậu và thực tế… không thể thiếu khí đốt
Khi phụ tải tăng “chưa từng có trong thế kỷ”, liệu các mục tiêu phát thải ròng bằng 0 có còn khả thi?
Exelon không trực tiếp phát điện, nhưng vẫn đặt mục tiêu tự thân: đến năm 2025, 30% đội xe vận hành của công ty phải là xe điện – mục tiêu họ đã đạt được.
Vấn đề lớn hơn nằm ở cấp thành phố, bang, quốc gia. Nhiều kế hoạch khí hậu địa phương đặt mục tiêu loại bỏ dần nhiên liệu hóa thạch, đặc biệt là khí đốt, khỏi hệ thống điện. Butler thẳng thắn: “Nhiều kế hoạch khí hậu không đếm đến khí đốt. Nhưng không thể đáp ứng mức tăng nhu cầu hiện nay mà thiếu gas.”
Trong mắt ông, câu hỏi không phải là “có dùng khí đốt hay không”, mà là làm sao dùng nó như nhiên liệu chuyển tiếp, song hành với năng lượng tái tạo và hạt nhân, thay vì giả vờ có thể bỏ hẳn.
Từ con trai thợ nhà máy điện đến ghế CEO tiện ích khổng lồ
Ngoài những câu chuyện kỹ thuật, hành trình cá nhân của Butler cũng là một lát cắt đặc biệt của ngành điện Mỹ.
Ông sinh ra ở St. Louis, lớn lên chủ yếu với mẹ sau khi bố mẹ ly hôn. Bố ông – người dành hơn 20 năm làm thợ sửa chữa ở một nhà máy điện do ComEd (nay thuộc Exelon) sở hữu – chỉ gặp con vào các kỳ nghỉ hè.
Mẹ ông qua đời vì ung thư đại tràng khi mới 47 tuổi, nhưng vẫn là nguồn cảm hứng lớn nhất: “Ngay cả khi đau đớn, bà vẫn dành phần lớn thời gian hỏi xem người khác thế nào, động viên họ. Bạn sẽ không nhìn thấy nỗi đau của bà, vì điều quan trọng với bà là nâng đỡ người khác.”
Bố ông mất vì ung thư tuyến tụy ở tuổi 67. Giờ đây, mỗi khi bước vào văn phòng CEO, Butler luôn nhớ mình là con trai của một lao động tay chân trong nhà máy chỉ là phần rất nhỏ của tập đoàn mà ông đang điều hành. Ông nói: “Điều đó có ý nghĩa với tôi.”
Là người đầu tiên trong gia đình tốt nghiệp đại học, cuối cùng trở thành luật sư – đúng như mong ước của cha – Butler cho rằng đào tạo luật giúp ông xử lý tốt vai trò điều hành: “Luật sư được học cách tiếp nhận lượng thông tin khổng lồ và chắt lọc lại. Khả năng tranh luận, trao đổi vấn đề trong thời gian thực cũng rất quan trọng với tôi với tư cách CEO. Nhưng tôi cũng phải nhớ mình đang làm việc với rất nhiều kỹ sư, dân tài chính – họ không thích kiểu tranh luận liên tục như vậy đâu.”
Đầu tư cho thế hệ kế tiếp và câu chuyện DEI
Một điểm nhất quán trong hành trình của Butler là đầu tư vào người trẻ, đặc biệt là học sinh da màu, nhóm thiểu số:
Ông thường xuyên đến các trường trung học để nói chuyện về kỹ sư, năng lượng, nghề nghiệp tương lai. “Ai đó đã thấy điều gì đó ở tôi và đầu tư vào tôi. Tôi có trách nhiệm làm điều tương tự: nói với các em rằng ‘tôi đặc biệt, nhưng các em cũng đặc biệt không kém.’”
Trong bối cảnh nhiều chương trình đa dạng – công bằng – hòa nhập (DEI) bị tấn công về mặt chính trị, Butler vẫn giữ nguyên quan điểm: “Chúng tôi sẽ tiếp tục tìm kiếm những người tài giỏi nhất. Giá trị của chúng tôi không thay đổi theo chính quyền. Bạn không được nhận việc vì bạn là phụ nữ, hay vì bạn da đen, hay Latino. Bạn được nhận vì bạn giỏi. Ở Exelon, chúng tôi có cơ hội cho bạn và bạn sẽ có đất để tỏa sáng.”
CEO năng lượng thời AI: Từ hack tiền điện đến… hỏi AI về cổ phiếu
Trong phần “hỏi nhanh đáp gọn”, chân dung Butler hiện lên vừa nghiêm túc, vừa đời thường:
- “Hack” tốt nhất để giảm tiền điện? – “Tắt đèn đi.”
- Điều học được từ nhân viên trẻ nhất? – “Thưa ông Butler, chúng ta không cần phải đeo cà vạt nữa.”
- Lần gần nhất ông hỏi AI điều gì? – “Cổ phiếu Exelon đang diễn biến thế nào, các nhà phân tích nghĩ gì về chúng tôi?”
- Điều khiến ông khó chịu nhất với tư cách CEO? – “Việc người ta thiếu tôn trọng đồng nghiệp.”
- Một email kết thúc thế nào? – “Thank you for all you do, Calvin.” – “Cảm ơn vì tất cả những gì bạn làm, Calvin.”
Ở thời điểm mà AI vừa là động lực tăng trưởng, vừa là thủ phạm trong mắt nhiều người, ngành điện – và những người như Calvin Butler – đang phải xoay xở giữa nhu cầu bùng nổ, áp lực khí hậu, lợi ích cộng đồng và khả năng chi trả của từng hộ gia đình. Dù ông không nói thẳng, câu chuyện giá điện tăng vì AI xem ra mới chỉ bắt đầu.
shared via nytimes,
