Big Tech trước phép thử pháp lý lịch sử: Khi an toàn trẻ em trở thành rủi ro chiến lược
28/01/26
 |
| Dự kiến việc lựa chọn bồi thẩm đoàn sẽ bắt đầu vào thứ Ba cho phiên tòa đầu tiên trong một loạt vụ kiện nhắm vào các công ty truyền thông xã hội với chiến lược đã thành công chống lại các ông trùm thuốc lá. Ảnh: Matt Cardy |
Bắt đầu từ tuần này, tại California, một loạt phiên tòa được giới công nghệ, luật gia và nhà đầu tư theo dõi sát sao chính thức mở màn. Đây không đơn thuần là các vụ kiện dân sự về trách nhiệm xã hội, mà là phép thử pháp lý mang tính bước ngoặt đối với Meta, TikTok, Snap và YouTube, những tập đoàn đã định hình nền kinh tế chú ý (attention economy) toàn cầu suốt hơn một thập kỷ qua.
Câu hỏi trung tâm mà các bồi thẩm đoàn sẽ phải trả lời tưởng chừng đơn giản, nhưng hệ quả có thể làm rung chuyển cả ngành: Liệu các nền tảng mạng xã hội có phải là những “sản phẩm gây nghiện” tương tự thuốc lá, và vì thế phải chịu trách nhiệm pháp lý cho các tổn hại về sức khỏe tinh thần của trẻ em hay không?
Chiến lược pháp lý mới nhắm thẳng vào thiết kế sản phẩm
Trong năm nay, Meta, Snap, TikTok và YouTube phải đối mặt với hàng nghìn đơn kiện do thanh thiếu niên, các học khu và chính quyền bang đệ trình. Các nguyên đơn cáo buộc rằng các công ty công nghệ đã chủ động thiết kế nền tảng để khuyến khích sử dụng quá mức, đặc biệt ở trẻ em và thanh thiếu niên Mỹ, từ đó gây ra những tổn hại cá nhân nghiêm trọng.
Khác với các tranh chấp trước đây, nơi Big Tech thường tránh được trách nhiệm nhờ viện dẫn luật liên bang bảo vệ họ khỏi nội dung do người dùng đăng tải, các vụ kiện lần này đánh trực diện vào cốt lõi mô hình kinh doanh: thiết kế sản phẩm và thuật toán.
Phiên tòa đầu tiên, được xem là “bellwether case” (vụ án dẫn đường), bắt đầu vào thứ Ba với việc chọn bồi thẩm đoàn tại Tòa Thượng thẩm Quận Los Angeles. Nguyên đơn là một phụ nữ California, hiện 20 tuổi, được xác định bằng chữ viết tắt KGM, người đã nộp đơn kiện từ năm 2023.
Hồ sơ KGM: Cá nhân đại diện cho cả một thế hệ
Theo đơn kiện, KGM tạo tài khoản YouTube khi mới 8 tuổi, tham gia Instagram lúc 9 tuổi, Musical.ly nay là TikTok khi 10 tuổi, và Snapchat lúc 11 tuổi. Các luật sư của cô lập luận việc tiếp xúc sớm và liên tục với các nền tảng này đã dẫn đến hành vi sử dụng cưỡng bức, gây ra lo âu, trầm cảm và rối loạn hình ảnh cơ thể.
Họ cho rằng các nền tảng đã tạo ra những sản phẩm gây nghiện tương đương thuốc lá, trong đó các bộ lọc làm đẹp trên Instagram và Snapchat bị chỉ trích là thúc đẩy sự so sánh ngoại hình độc hại, đặc biệt với trẻ em gái, dẫn đến chứng rối loạn hình thể (body dysmorphia).
Vụ kiện của KGM không chỉ mang tính cá nhân, mà được xem là đại diện cho trải nghiệm của hàng triệu thanh thiếu niên Mỹ trong kỷ nguyên mạng xã hội.
Rủi ro pháp lý lớn nhất mà Big Tech từng đối mặt
Giới chuyên gia nhận định, đây là một trong những thách thức pháp lý nghiêm trọng nhất đối với Meta, Snap, TikTok và YouTube. Nếu nguyên đơn giành chiến thắng, các công ty có thể đối mặt với làn sóng kiện tụng mới từ hàng triệu người dùng, các khoản bồi thường khổng lồ, cũng như áp lực buộc phải thay đổi thiết kế nền tảng.
Trong bối cảnh đó, các công ty đã nhanh chóng củng cố hàng phòng thủ. Họ yêu cầu tòa bác đơn, thuê đội ngũ luật sư từ các hãng luật hàng đầu và tìm cách dàn xếp sớm. Tuần trước, Snap đạt thỏa thuận với KGM với số tiền không được tiết lộ. Tối thứ Hai, TikTok cũng đạt thỏa thuận tương tự, theo một trong các luật sư đại diện nguyên đơn.
Meta và YouTube, hai bị đơn còn lại trong vụ án mở màn, tiếp tục theo đuổi con đường xét xử.
Khi CEO không còn đứng ngoài phòng xử
Tại phiên tòa đầu tiên, Mark Zuckerberg, CEO của Meta, và Neal Mohan, người điều hành YouTube, nằm trong số những lãnh đạo dự kiến sẽ phải đối mặt với các câu hỏi dựa trên tài liệu nội bộ của chính công ty.
Theo giới luật gia, việc xét xử bởi bồi thẩm đoàn làm tăng đáng kể mức độ rủi ro. Những lời khai trực tiếp từ các thiếu niên, kể lại tổn thương tinh thần mà họ cho là do mạng xã hội gây ra, có thể tác động mạnh đến cảm xúc của bồi thẩm hơn các tranh luận khoa học phức tạp.
Ông Benjamin Zipursky, giáo sư luật tại Đại học Fordham, nhận xét: “Đây là một vụ án tiên phong nhằm vào những công ty cực kỳ lớn và quyền lực, vốn đã tránh được trách nhiệm pháp lý tốt hơn nhiều ngành khác. Nhưng lần này, họ có thể sẽ phải đối mặt với sự quy trách nhiệm thực sự.”
Bóng dáng Big Tobacco trong phòng xử
Các vụ kiện hiện nay thường được so sánh với cuộc chiến pháp lý chống lại ngành thuốc lá trong thập niên 1990. Khi đó, các tập đoàn như Philip Morris và R.J. Reynolds bị cáo buộc che giấu thông tin về tác hại của thuốc lá.
Năm 1998, các công ty thuốc lá đạt thỏa thuận dàn xếp trị giá 206 tỷ USD với hơn 40 bang của Mỹ, đồng ý chấm dứt tiếp thị nhắm vào trẻ vị thành niên. Hệ quả là các quy định nghiêm ngặt hơn và sự suy giảm mạnh của tỷ lệ hút thuốc.
Luật sư Joseph VanZandt, một trong những người dẫn đầu vụ kiện tại Los Angeles, nói: “Đây là điểm nóng trong cuộc chiến của chúng tôi với mạng xã hội. Xã hội sẽ thiết lập các kỳ vọng và tiêu chuẩn mới cho cách các công ty mạng xã hội đối xử với trẻ em.”
Phòng tuyến của Big Tech: Khoa học và tự do ngôn luận
Về phía mình, các công ty công nghệ lập luận không có bằng chứng khoa học xác đáng cho thấy mạng xã hội gây nghiện theo nghĩa y khoa. Họ cũng cho rằng các vụ kiện xâm phạm quyền tự do ngôn luận trực tuyến.
Snap xác nhận đã dàn xếp phần liên quan đến vụ KGM nhưng vẫn là bị đơn trong các vụ kiện khác. TikTok từ chối bình luận. YouTube, thuộc sở hữu của Google, nhấn mạnh họ không phải là nền tảng mạng xã hội thuần túy và đã cung cấp các sản phẩm như YouTube Kids với biện pháp an toàn bổ sung.
Meta cho rằng các nguyên đơn đã chọn lọc phát ngôn từ tài liệu nội bộ và phiên tòa đầu tiên đã “đơn giản hóa” vấn đề sức khỏe tinh thần vốn phức tạp và đa chiều.
Tài liệu nội bộ và câu hỏi lợi nhuận – đạo đức
Một trọng tâm khác của các phiên tòa là tài liệu nội bộ từ hơn một thập kỷ qua, cho thấy các lãnh đạo công nghệ đã biết và thảo luận về tác động tiêu cực của sản phẩm đối với trẻ em.
Năm 2019, Meta từng gỡ bỏ một số bộ lọc Instagram khiến người dùng trông như đã phẫu thuật thẩm mỹ. Tuy nhiên, các email nội bộ năm 2019–2020 cho thấy nhiều lãnh đạo đã cảnh báo Mark Zuckerberg rằng việc khôi phục các bộ lọc này có thể gây rối loạn hình thể ở trẻ em gái. Một lãnh đạo thậm chí cho biết con gái mình đã gặp vấn đề tương tự. Dù vậy, các bộ lọc vẫn được khôi phục.
Các tài liệu từ YouTube cũng cho thấy lãnh đạo từng thảo luận cách làm ứng dụng “gây nghiện hơn” để “buộc người dùng quay lại ngày càng thường xuyên”.
Làn sóng kiện tụng lan rộng
Tổng cộng 9 vụ án dự kiến sẽ được đưa ra xét xử tại tòa bang Los Angeles, dưới sự chủ tọa của thẩm phán Carolyn Kuhl, người từng làm việc trong chính quyền Reagan và được bổ nhiệm năm 1995.
Song song, một loạt vụ kiện liên bang do các học khu và tổng chưởng lý bang khởi xướng sẽ được xét xử vào mùa hè này tại Tòa án Liên bang ở Oakland, California. Các nguyên đơn lập luận mạng xã hội là “mối phiền nhiễu công cộng”, buộc họ phải gánh chi phí điều trị cho cả một thế hệ thanh thiếu niên chịu ảnh hưởng từ việc sử dụng mạng xã hội gây nghiện.
Áp lực toàn cầu và bài toán chiến lược
Quan ngại về tác động của mạng xã hội đối với trẻ em đang gia tăng trên toàn cầu. Liên minh châu Âu, Anh và nhiều quốc gia khác đã ban hành luật hạn chế một số tính năng đối với trẻ vị thành niên. Tháng trước, Australia cấm trẻ dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội.
Tại Mỹ, dù Quốc hội nhiều năm đe dọa hành động và tổ chức các phiên điều trần, trong đó Mark Zuckerberg từng phải đứng lên xin lỗi các bậc cha mẹ có con thiệt mạng, phần lớn nỗ lực lập pháp vẫn bế tắc. Trong bối cảnh đó, tòa án trở thành mặt trận chính để buộc các công ty thay đổi.
Hơn cả pháp lý: Tương lai mô hình kinh doanh
Đối với giới doanh nhân và nhà đầu tư, những phiên tòa này không chỉ là câu chuyện đạo đức hay trách nhiệm xã hội. Chúng đặt dấu hỏi trực tiếp vào mô hình kinh doanh dựa trên việc tối đa hóa thời gian chú ý.
Nếu các nền tảng buộc phải điều chỉnh thuật toán, loại bỏ các tính năng gây nghiện hoặc chịu trách nhiệm tài chính lớn hơn, tăng trưởng doanh thu và định giá dài hạn sẽ bị ảnh hưởng.
Như Julianna Arnold, nhà sáng lập tổ chức phi lợi nhuận Parents Rise, người có con gái 17 tuổi qua đời năm 2022 sau khi mua ma túy qua Instagram, nói: “Trong lúc chưa có quy định đủ mạnh, những phiên tòa này là hy vọng để thế giới thấy rõ mức độ nguy hiểm của các nền tảng mạng xã hội.”
Phán quyết có thể còn xa. Nhưng thông điệp đã rõ: an toàn trẻ em không còn là vấn đề ngoại vi, mà đã trở thành rủi ro chiến lược cốt lõi đối với Big Tech.
shared via nytimes,
