Lao động thời AI: Ngồi ở Manila điều khiển robot, lương vẫn “thuộc thế giới cũ”
12/11/25
 |
| Khi robot làm rơi đồ, nhân viên tại Astro Robotics sẽ dùng thiết bị thực tế ảo để giúp robot nhặt lại. Ảnh: Rest of World |
Trong tòa nhà văn phòng sáng đèn ở Manila, Philippines, hàng chục người trẻ đeo kính thực tế ảo, tay cầm cần điều khiển, mắt dán vào màn hình. Nhưng họ không chơi game. Mỗi cử động tay của họ được truyền tới những robot hình người đang lặng lẽ xếp hàng hóa lên kệ tại các cửa hàng tiện lợi ở Tokyo – cách đó hơn 3.000 km.
Đó là công việc thường ngày của khoảng 60 nhân viên tại Astro Robotics – startup chuyên cung cấp “lao động điều khiển robot từ xa” cho các doanh nghiệp Nhật Bản. Những robot mà họ vận hành là sản phẩm của Telexistence, công ty robot Nhật, hoạt động trong hơn 300 cửa hàng FamilyMart và Lawson từ năm 2022, sắp tới là 7-Eleven. Hệ thống vận hành chạy trên nền tảng của Microsoft và Nvidia, được giám sát 24/7 từ Manila.
Khi Nhật Bản thiếu người, lao động Philippines “xuất khẩu ảo”
Nhật Bản đang đối mặt với bài toán nan giải: dân số già, lao động phổ thông khan hiếm, nhưng xã hội lại thận trọng với dân nhập cư quy mô lớn. Những công việc như xếp hàng, bốc dỡ trong cửa hàng tiện lợi ngày càng khó tuyển người, dù lương tối thiểu khá cao.
Với Juan Paolo Villonco, nhà sáng lập Astro Robotics, đây chính là khoảng trống để robot và “xuất khẩu lao động từ xa” chen vào: người Philippines ngồi tại quê nhà, làm công việc vốn dĩ thuộc về lao động chân tay ở Nhật, thông qua robot.
Villonco chia sẻ: “Rất khó kiếm người chịu xếp hàng lên kệ ở Nhật. Nếu có, chi phí rất đắt. Trong khi tại Philippines, bạn có cả một thế hệ trẻ, quen công nghệ, sẵn sàng làm việc từ xa.”
Robot của Telexistence chủ yếu hoạt động tự động. Tuy vậy, tỷ lệ sai sót vẫn khoảng 4% – làm rơi lon nước, đặt sai vị trí, vướng chướng ngại vật. Khi đó, nhân viên ở Manila sẽ ngay lập tức đeo kính VR, “nhảy” vào thân robot trong vài phút để xử lý. Một người có thể giám sát tới 50 robot cùng lúc, chuyển qua lại như tab trình duyệt.
Cơ hội mới cho lao động giá rẻ nhưng đi kèm rủi ro cũ
Philippines từ lâu được xem là “công xưởng dịch vụ” của thế giới với ngành gia công phần mềm, call center, kiểm duyệt nội dung… Giờ đây, làn sóng AI và tự động hóa lại tạo ra một lớp công việc mới: điều khiển robot công nghiệp, giám sát xe tự hành, hỗ trợ xây dựng tác nhân AI, vận hành hệ thống tự động.
Theo Jose Mari Lanuza từ Trung tâm Nghiên cứu Sigla, nhu cầu tuyển người cho các vị trí liên quan đến AI, robot, tự động hóa vẫn tăng đều, khi các công ty toàn cầu “chạy đua tìm lao động giá rẻ nhưng có nền tảng kỹ thuật”.
Công việc điều khiển robot nghe rất “tương lai”, yêu cầu kỹ năng cao hơn so với nhiều dạng việc AI quen thuộc ở các nước đang phát triển như gắn nhãn dữ liệu hay đào tạo mô hình ngôn ngữ. Tuy nhiên, về bản chất, vị trí này vẫn chủ yếu là hợp đồng ngắn hạn, lương thấp nếu so với tiêu chuẩn các nước giàu, và gần như không có lưới an sinh vững chắc.
Giáo sư Lionel Robert (Đại học Michigan) ước tính: để xây dựng hệ thống AI tương tự ở Mỹ, chi phí phát triển có thể lên tới hàng trăm nghìn USD. Nhưng nếu đặt trung tâm vận hành ở những nơi như Philippines, doanh nghiệp có thể giảm mạnh chi phí nhân công, bởi phần lớn nhân viên hợp đồng không được hưởng bảo hiểm sức khỏe, lương hưu như chuẩn Mỹ hay Nhật.
Tại Astro Robotics, nhiều người tốt nghiệp ngành khoa học máy tính, kỹ thuật nhưng mức lương chỉ khoảng 250–315 USD/tháng – tương đương nhân viên tổng đài địa phương. Áp lực công việc rất lớn: bất kỳ khi nào robot gặp trục trặc, họ phải xử lý gần như tức thì để tránh làm gián đoạn hoạt động cửa hàng.
Say VR, stress và những “vết mỏi” vô hình
Từ góc nhìn bên ngoài, việc “điều khiển robot ở Nhật” nghe vừa thú vị vừa hiện đại. Nhưng với những người đang gắn bó mỗi ngày, đây là công việc khá nặng nề về thể chất lẫn tinh thần.
Trong ca làm 8 tiếng, một nhân viên có thể phải “nhảy vào” robot khoảng 50 lần, mỗi lần 5 phút. Việc liên tục chuyển đổi giữa không gian thực và không gian ảo, giữa tầm nhìn của chính mình và tầm nhìn gắn trên thân robot, dễ dẫn đến triệu chứng “say thực tế ảo” (cybersickness): chóng mặt, hoa mắt, buồn nôn, rối loạn cảm giác chuyển động.
Giáo sư Rowel Atienza (Đại học Philippines) ví von: “Hãy tưởng tượng bạn bị dịch chuyển tức thời, sau đó đột ngột bị ngắt kết nối, rồi lại được ‘ném’ vào một không gian khác, độ cao khác. Việc đó nếu diễn ra liên tục hoàn toàn có thể dẫn đến tai nạn hoặc ảnh hưởng sức khỏe lâu dài”.
Thêm vào đó là áp lực hiệu suất. Robot ngừng hoạt động tức là quy trình ở bên Nhật bị chậm lại. Người điều khiển phải liên tục tập trung, vừa sửa lỗi trước mắt vừa lo lắng không biết có sự cố nào khác “nổi lên” ở con robot thứ 2, thứ 10 hay thứ 30.
Dạy robot để mất việc?
Nghịch lý là, chính những người đang vận hành robot lại là người góp phần “dạy” để robot sau này không cần họ nữa.
Telexistence thừa nhận đang thu thập “lượng dữ liệu khổng lồ và bí quyết điều khiển từ xa” từ thao tác của con người, sau đó chuyển cho công ty Mỹ Physical Intelligence để huấn luyện các mô hình AI nền tảng, nhằm mang lại cho robot “trí tuệ thể chất” giống con người: biết nắm, vặn, xoay, điều chỉnh lực… ngày càng tốt hơn.
Khi đó, vai trò của người điều khiển từ xa sẽ chuyển từ “người lái chính” thành “giám sát biên”, rồi thậm chí bị thu hẹp hơn nữa. Những lao động trẻ Philippines vừa là người hưởng lợi đầu tiên từ kỷ nguyên robot – AI, vừa là lớp có nguy cơ bị thay thế sớm nhất khi công nghệ trưởng thành.
Robot hình người: Từ cửa hàng tiện lợi đến phòng khách và bệnh viện
Mô hình “robot + người điều khiển từ xa” không chỉ giới hạn trong các cửa hàng ở Tokyo. Tháng trước, công ty Mỹ–Na Uy 1X Technologies giới thiệu robot hình người Neo cao 1m68, được thiết kế như “quản gia” có thể rửa bát, gấp đồ, dọn nhà – tất cả đều do người vận hành từ xa điều khiển. Giá đặt trước khoảng 20.000 USD, giao hàng dự kiến từ năm 2026.
Trên giấy tờ, đây có thể là “món hời”: thuê người dọn nhà ở Mỹ mỗi lần tốn 170–220 USD, tuần nào cũng thuê thì chưa đầy hai năm đã hết 20.000 USD. Robot có thể làm việc đều đặn, không đòi tăng lương, không nghỉ phép, và luôn có một người điều khiển “ở đâu đó trên thế giới” nhận lương thấp hơn rất nhiều.
Ở mảng kỹ thuật cao, ranh giới cũng đang bị đẩy lùi. Đại học California, San Diego phối hợp với Unitree (Trung Quốc) thử nghiệm robot hình người G1 làm việc trong môi trường y tế. Với bàn tay máy Inspire Gen4 và hệ thống điều khiển hai tay, robot có thể thực hiện bảy thủ thuật y khoa cơ bản dưới sự điều khiển từ xa của nhân viên y tế, sử dụng bàn đạp, cảm biến chuyển động và camera.
Những ví dụ này cho thấy: từ công việc nội trợ đến chăm sóc sức khỏe, nhiều vị trí vốn được coi là “chỉ con người mới làm được” đang dần có phiên bản robot điều khiển từ xa.
Khi công việc “chỉ dành cho người” dần thu hẹp
Theo MarkNtel Advisors, thị trường tác nhân AI có thể tăng gấp tám lần, đạt khoảng 43 tỷ USD vào năm 2030. Thị trường robot công nghiệp dự kiến cũng gần như tăng gấp đôi. Tự động hóa không còn là viễn cảnh xa, mà là kế hoạch kinh doanh cụ thể của rất nhiều doanh nghiệp.
Khảo sát của Diễn đàn Kinh tế Thế giới với khoảng 1.000 nhà tuyển dụng cho thấy: họ kỳ vọng tỷ lệ công việc hoàn toàn do con người đảm nhận sẽ giảm nhanh, nhường chỗ cho hai nhóm: việc kết hợp người–máy, và việc chỉ dành cho máy. 41% nhà tuyển dụng dự đoán sẽ phải cắt giảm nhân sự vì kỹ năng hiện tại của người lao động trở nên lỗi thời trước tốc độ phát triển công nghệ.
Trong bức tranh ấy, mô hình “xuất khẩu lao động thời AI” như ở Philippines có thể được nhiều nước đang phát triển xem là cơ hội: không cần người nhập cư, vẫn có thể “xuất khẩu công sức” thông qua đường truyền internet và robot. Nhưng đi kèm cơ hội là những câu hỏi khó về lương công bằng, sức khỏe nghề nghiệp, an sinh xã hội và cả tương lai của chính những người đang ngồi trong phòng kín, đeo kính VR điều khiển các cánh tay thép cách họ nửa vòng Trái Đất.
shared via fortune,
