Tăng tốc trên dây chuyền: Công nhân Trung Quốc chạy đua với kỷ nguyên robot
28/07/25
Áp lực của tự động hóa đặt ra bài toán sinh tồn
Tại trung tâm sản xuất Phật Sơn, tỉnh Quảng Đông – một phần của vành đai công nghiệp phía Nam Trung Quốc – kỹ sư điện 38 tuổi Chen Zhen đang điều chỉnh thông số cho một cánh tay robot trong xưởng rộng 200 m2. Bên cạnh đó, một mô phỏng trên máy tính hiển thị mọi chuyển động của robot theo thời gian thực – công cụ mà trước đây anh chưa từng vận hành độc lập cho đến khi hoàn thành khóa đào tạo chuyên sâu vào năm 2024. “Giờ chỉ cần chạy mô phỏng trên máy tính thay vì sửa lỗi trực tiếp trên dây chuyền,” anh nói.
Chen Zhen là hình mẫu cho thế hệ công nhân mà hệ thống đào tạo quốc gia đang hướng tới: có tay nghề cao, cầu tiến và trụ vững giữa làn sóng tự động hóa đang xóa sổ dần các vai trò truyền thống trong sản xuất. Hiện anh đảm nhiệm các dự án tích hợp robot toàn phần – công việc trước đây chỉ dành cho các chuyên gia.
“Tự động hóa thay đổi chóng mặt”. “Nếu không theo kịp, chúng tôi sẽ bị loại khỏi cuộc chơi.”
Foshan: Mặt trận nóng bỏng của chuyển đổi công nghệ
Là thành phố nổi tiếng với các sản phẩm điện gia dụng quy mô lớn như lò vi sóng, điều hòa, Foshan đạt sản lượng công nghiệp vượt 3.000 tỷ NDT (khoảng 418 tỷ USD) vào năm ngoái. Gần 80% doanh nghiệp địa phương dự kiến ứng dụng một phần tự động hóa trong năm nay. Các nhà máy đồng loạt nâng cấp máy móc và cải tiến quy trình – nhanh hơn nhiều so với tốc độ thích ứng của người lao động.
Song song với đó, tình trạng thiếu hụt lao động vẫn tiếp diễn. Với tỷ lệ sinh giảm, lực lượng lao động Trung Quốc đang co hẹp. Thế hệ trẻ ngày càng không mặn mà với các công việc nhà máy truyền thống, thay vào đó lựa chọn thương mại điện tử.
Nhằm lấp khoảng trống, chính phủ Trung Quốc triển khai kế hoạch đào tạo lại quy mô lớn. Tại Quảng Đông, chính quyền cam kết chi 5 tỷ NDT trong ba năm để nâng cao kỹ năng cho hàng triệu lao động công nghiệp. Gói hỗ trợ bao gồm trợ cấp, chứng chỉ, chương trình đào tạo doanh nghiệp thiết kế riêng – tất cả nhằm tạo nên một đội ngũ am hiểu tự động hóa trước khi bị tụt hậu.
Kết quả bước đầu cho thấy sự chênh lệch rõ rệt. Một số như Chen Zhen tìm được chỗ đứng mới. Những người khác bị đẩy sang vai trò khác – hoặc bị loại khỏi dây chuyền. Khi tự động hóa tiếp tục lan rộng, tương lai của người lao động nhà máy chỉ còn hai lựa chọn: thích nghi hoặc rời cuộc chơi.
Cắt giảm nhân sự, tái định hình dây chuyền
Tại công ty của Chen Zhen - đơn vị chuyên lắp đặt và bảo trì dây chuyền robot, các nhà máy thường xuyên cử công nhân đến tái đào tạo khi triển khai hệ thống mới. Một số trở lại với công việc mới. Nhưng dây chuyền không bao giờ như cũ. “Tổng số lao động ở mỗi dây chuyền thường giảm khoảng 15% sau tự động hóa”. “Nhiều công việc lặp lại chắc chắn sẽ biến mất.”
Là kỹ sư điện, Chen Zhen cảm nhận rõ áp lực. Một số đồng nghiệp bắt đầu lúng túng trước yêu cầu công việc mới do AI và robot mang lại. “Thời gian để tái đào tạo không nhiều, nhất là với người đang ở giữa sự nghiệp và phải lo cho gia đình,” anh chia sẻ.
Tại Foshan, các cải tiến kỹ thuật số giúp năng suất tăng 16%, chi phí giảm 17%. Tính trên toàn tỉnh Quảng Đông, sản lượng robot công nghiệp tăng từ 44.700 chiếc năm 2019 lên 246.800 chiếc trong năm nay, tăng gấp 5 lần, giữ vững vị trí tỉnh dẫn đầu cả nước suốt 5 năm liên tiếp.
Tại Wingtech Technology - công ty công nghệ tại Thâm Quyến, hệ thống thị giác máy sử dụng AI hiện có thể kiểm tra 400-600 vòng đệm/phút, công việc trước đây cần 10-20 công nhân soi kính lúp, nay chỉ cần 2-3 người vận hành. “Hệ thống của chúng tôi giống như 32 thanh tra làm việc cùng lúc,” tổng giám đốc Qin Lin nói. “Trong ngành hàng không, chỉ một vòng đệm lỗi có thể gây thảm họa.”
Hệ thống dùng camera độ phân giải cao và AI để tự động hóa toàn bộ quy trình - từ nạp linh kiện, phát hiện lỗi đến phân loại. Một trong các đơn vị sản xuất hiện được dùng làm nền tảng giảng dạy tại Đại học Bách khoa Thuận Đức.
Theo Qin Lin, người vận hành chỉ cần học qua phần mềm cơ bản, nhưng thử thách thực sự là làm sao tùy biến hệ thống cho hàng nghìn loại vòng đệm khác nhau. “Một số công nhân lưỡng lự học cái mới”. “Nhưng nhiều người chớp lấy cơ hội, chuyển từ công việc đơn giản sang vai trò vận hành, thậm chí làm quản lý.”
Trên toàn ngành, các công việc đơn giản đang dần biến mất. “Đóng gói là một trong những công đoạn đầu tiên bị thay thế,” Fan Qiyuan, phó giáo sư công nghệ robot công nghiệp tại Đại học Bách khoa Thuận Đức nhận định. “Nhưng song song đó, nhu cầu đối với người có thể quản lý, bảo trì hoặc cải tiến hệ thống tự động ngày càng tăng.” “Công nhân đóng gói tương lai sẽ không còn xếp hàng thủ công, mà sẽ giám sát và tối ưu dây chuyền robot”.
Chen Zhen đồng tình. “Trước khi học thêm, tôi cũng lo lắng như họ,” anh nói. “Nhưng nhờ đào tạo bài bản, tôi nhìn thấy cơ hội chứ không còn sợ robot nữa.”
Trung tâm đào tạo: Xây dựng tư duy mới
Tại trung tâm đào tạo nghề Career Education ở Phật Sơn – nơi chuyên huấn luyện kỹ năng sản xuất, giảng viên cho biết thách thức lớn nhất là thay đổi tư duy học viên. “Họ nghĩ điều khiển robot chỉ là bấm nút,” Lao Youqian, giảng viên kỳ cựu chia sẻ.
Chương trình đào tạo robot công nghiệp được triển khai từ năm 2015, đến nay đã có hơn 1.000 học viên tốt nghiệp qua hai hình thức: hợp tác doanh nghiệp có trợ cấp chính phủ và khóa học tự túc.
Theo Lao Youqian, kỹ sư điện thường rất tích cực học lập trình và điều khiển. Nhưng người mới hoàn toàn lại khó nắm bắt khái niệm. “Chúng tôi thường mời kỹ thuật trưởng từ các công ty đến chia sẻ lộ trình nghề nghiệp - từ vận hành đến kỹ sư để học viên có động lực,” ông nói.
Giang Tĩnh, nhân viên Canbo - hãng sản xuất thiết bị điện từng học tự túc, giờ là quản lý kỹ thuật và giảng viên bán thời gian tại trung tâm. “Học viên đánh giá cao vì anh ấy có kinh nghiệm thực tế,” hiệu trưởng Fu Xiaoguang cho biết. “Người được công ty cử đi học thường thiếu động lực, trong khi người tự nguyện tiến bộ vượt bậc.”
Trung tâm có 4 giảng viên chính, cùng hơn 10 chuyên gia ngành và giáo viên nghề hỗ trợ. Dù số người đăng ký học riêng về robot còn khiêm tốn, các chương trình tích hợp - kết hợp robot với công nghệ khác lại thu hút mạnh, nhất là từ doanh nghiệp tại Foshan.
Tuy nhiên, nhu cầu không đồng nghĩa với cam kết. Lao Youqian cho biết nhiều học viên chỉ coi đào tạo là thủ tục. “Bắt buộc thì họ đi học, nhưng không thực sự chú tâm”. Gắn khóa học với lương thưởng hoặc danh hiệu có thể thay đổi thái độ.
“Các tập đoàn và doanh nghiệp nhà nước đầu tư vào con người,” ông Fu Xiaoguang nói. “Với doanh nghiệp tư nhân, chúng tôi phải chứng minh giá trị trước.” Một số công ty trả thêm lương ngoài giờ cho buổi học, nhưng đa số vẫn coi đây là chi phí chứ không phải chiến lược.
Ông gợi ý Trung Quốc nên học mô hình khuyến khích thuế như Đức để khuyến khích doanh nghiệp tham gia. “Giờ là lúc ưu tiên đào tạo lại cho người đang làm để giảm sa thải.”
Chính sách và tương lai: Khoảng cách đào tạo
Tại Quảng Đông, lời cảnh báo này đã được cụ thể hóa bằng kế hoạch “Triệu nhân tài”: tái đào tạo 3 triệu lao động trong ba năm, tập trung vào công việc liên quan đến AI, với mục tiêu giúp công nhân giữ được việc khi tự động hóa lan rộng.
Truyền thông trong nước gọi đây là nỗ lực giải quyết “nghịch lý thay thế/tạo mới”: máy móc xóa sổ một số nghề nhưng mở ra nghề khác – nhanh hơn tốc độ thích nghi của con người.
Riêng Foshan đã có hàng chục chương trình đào tạo robot, gồm cả trung tâm tại Đại học Bách khoa Thuận Đức mở từ năm 2022 với sự hỗ trợ chính phủ, hợp tác cùng tập đoàn Midea. Trường cấp chứng chỉ có trợ cấp, gắn chặt với nhu cầu thực tế tại nhà máy.
Mô hình ba bên – trường học, nhà nước, doanh nghiệp giúp chia sẻ chi phí: công ty được hỗ trợ khi nhân viên đạt chứng chỉ trung cấp hoặc cao cấp về robot.
Phòng lab tại trường rộng 200 m², có 11 hệ thống robot từ các hãng lớn như KUKA và ABB, vừa là phòng học vừa là nơi thi thực hành sát với môi trường nhà máy.
“Nếu nắm được kỹ năng cao như nhận diện hình ảnh và định vị 3D,” giảng viên Phạm nhận định, “họ không bị thay thế mà còn mở rộng lối đi nghề nghiệp.”
Châu Cường, 35 tuổi, bỏ ngành xây dựng để học điều khiển robot, hiện đang học vận hành các hệ thống phổ biến. “Tôi biết không thể làm xây dựng mãi,” anh nói. “Giờ đổi nghề vẫn còn kịp, và gia đình rất ủng hộ.”
Quách Duệ, 24 tuổi, thậm chí từ chối làm việc tại công ty xây dựng nhà nước để học robot. “Thị trường xây dựng đang bão hòa,” anh nói. “Tăng ca không lương, tương lai mù mịt, thà bắt đầu thấp trong lĩnh vực đang lên.”
Nhưng ngay cả người đã thích nghi, tiêu chuẩn cũng ngày càng cao.
Tại Zhinanche – công ty đào tạo kỹ sư robot tại Hàng Châu – giảng viên cho biết doanh nghiệp giờ đòi hỏi cao hơn. “Trước chỉ cần bằng trung cấp là đủ để bảo trì,” cô Lý Tiểu Linh cho biết. “Giờ hầu hết yêu cầu tối thiểu là bằng đại học.”
Lý Huệ, nhân viên nhà máy phụ tùng xe Nhật Aisan ở Foshan, đã làm việc 13 năm, phải học hai khóa robot trong hai năm qua và hiện có chứng chỉ nâng cao. Đồng nghiệp của anh – chuyên gia đúc khuôn – thẳng thắn: “Việc kỹ thuật còn an toàn, nhưng giờ ai cũng phải giỏi hệ thống mới.”
Tốc độ thay đổi đặt hệ thống đào tạo trước sức ép mới.
Tại Đại học Bách khoa Thuận Đức, phó giáo sư Đặng Hiểu cho biết trường gặp khó khi mở rộng tiếp cận. “Chúng tôi chủ động kết nối doanh nghiệp, nhưng họ chưa thấy cần thiết để ưu tiên đào tạo lại,” bà nói. Với chỉ 20 giảng viên và nhân sự, ai cũng phải kiêm nhiệm, chương trình đang bị kéo căng.
Thực tế tại nhà máy càng khiến việc học khó hơn. “Công ty nhỏ ít người, mức tự động hóa thấp,” giảng viên Phạm chia sẻ. “Lịch làm việc xoay ca, đi công tác thường xuyên khiến học không đều. Học trong giờ lại ảnh hưởng sản xuất.”
Các trung tâm đào tạo cũng chịu sức ép nâng cấp thiết bị, giáo trình. “Thêm một robot hợp tác hay hệ thống AI có thể tốn hơn 1 triệu NDT,” Lao Youqian nói. “Giảng viên cũng cần được đào tạo lại thường xuyên.”
Tác động của robot chưa đến ngay, nhưng rủi ro đã rõ. “Việc thủ công đơn giản sẽ chịu ảnh hưởng đầu tiên,” Phó giáo sư Xu Jianhua tại Đại học Bắc Kinh nói. “Nhưng đào tạo nghề vẫn có thể bao trùm cả việc công nghệ cao và thấp.”
Giảng viên Phạm kết luận: “Robot là tất yếu. Vấn đề chỉ là liệu doanh nghiệp và nhà nước có giúp người lao động bắt kịp hay không.”
shared via sixthtone,
