Lịch sử từng làm gì với những gã khổng lồ công nghệ?
21/05/25
Lần đầu tiên kể từ vụ kiện Microsoft cuối thập niên 1990, tòa án liên bang Mỹ lại xem xét nghiêm túc khả năng chia tách các tập đoàn công nghệ lớn – chiến lược "dao kéo" từng dùng với Standard Oil cách đây hơn 100 năm.
Năm 2000, sau khi Microsoft bị phán quyết là độc quyền trái phép trong mảng phần mềm máy tính cá nhân, một thẩm phán liên bang từng ra lệnh chia tách hãng thành hai công ty riêng biệt: một nắm hệ điều hành Windows, công ty kia quản lý bộ phần mềm Office. Tuy nhiên, tòa phúc thẩm đã bác bỏ biện pháp này vì cho rằng đó là "liệu pháp chỉ nên áp dụng với sự thận trọng tối đa" do hiệu quả dài hạn không chắc chắn.
Nay, hai vụ kiện lịch sử khác đang đặt lại vấn đề chia tách. Một, Ủy ban Thương mại Liên bang (FTC) kiện Meta – công ty mẹ Facebook – với cáo buộc dùng thương vụ mua Instagram và WhatsApp để duy trì độc quyền mạng xã hội, và đề xuất buộc Meta bán lại cả hai nền tảng. Hai, Bộ Tư pháp Mỹ (DOJ) kiện Google, yêu cầu chia tách công ty nhằm khôi phục cạnh tranh trong lĩnh vực tìm kiếm trực tuyến.
William Kovacic – giáo sư luật tại Đại học George Washington, cựu chủ tịch FTC – nhận xét: “Chia tách có thể là giải pháp hợp lý, tùy theo mức độ nghiêm trọng của thiệt hại. Nhưng đó là một ca phẫu thuật đầy rủi ro.”
Bài học từ lịch sử: Thành công và giới hạn
- Standard Oil (1911): Đế chế dầu khí do Rockefeller sáng lập bị chia nhỏ thành 34 công ty con, ban đầu giúp thúc đẩy cạnh tranh. Nhưng sau đó, các công ty con như Exxon Mobil, Chevron, ConocoPhillips lại tiếp tục trở thành các tập đoàn khổng lồ.
- AT&T (1982): Sau vụ kiện chống độc quyền kéo dài, AT&T bị buộc tách ra thành 7 công ty con “Baby Bell”. Thị trường điện thoại đường dài và thiết bị viễn thông được mở cửa, giá giảm mạnh.
- IBM (1969): Trước sức ép từ DOJ, IBM không bị chia tách nhưng buộc phải “bóc tách” phần cứng và phần mềm. Phần mềm không còn được tặng kèm máy tính, dẫn đến sự bùng nổ của ngành phần mềm thương mại – Microsoft hưởng lợi lớn nhất.
- Microsoft (2001): Tránh được chia tách, nhưng bị cấm các hợp đồng độc quyền buộc các nhà sản xuất PC không được cài phần mềm trình duyệt khác. Kết quả: Internet Explorer mất thế độc quyền, Google Chrome và các đối thủ vươn lên.
Fiona Scott Morton – giáo sư kinh tế tại Yale – nhận xét: “Không cần chia tách, nhưng vẫn tạo được môi trường cạnh tranh mới.”
Meta: Trong phiên tòa tuần này, FTC cáo buộc Facebook từng cố tình trả quá cao để mua Instagram và WhatsApp, nhằm “bóp chết đối thủ”. Mark Zuckerberg đã trực tiếp ra tòa biện hộ rằng hai nền tảng này đã phát triển mạnh mẽ dưới tay Meta, và TikTok là bằng chứng cho thấy thị trường vẫn cạnh tranh. Nếu chính phủ thắng, Meta có thể bị buộc bán lại Instagram và WhatsApp.
Google: Trong vụ kiện riêng biệt bắt đầu tuần sau, DOJ muốn Google bán trình duyệt Chrome – công cụ phân phối chính cho dịch vụ tìm kiếm – và/hoặc buộc tách Android, hoặc cấm ép các nhà sản xuất Android cài mặc định dịch vụ Google.
DOJ lập luận rằng Chrome và Android là “đòn bẩy” để củng cố độc quyền tìm kiếm. Google gọi đề xuất này là “phi lý đến mức đi quá xa quyết định của tòa”, và khẳng định nó sẽ gây hại cho người dùng.
Tim Wu – giáo sư luật tại Columbia, từng là cố vấn về cạnh tranh trong chính quyền Biden – ủng hộ chia tách Meta và Google: “Chia tách là liệu pháp dứt khoát và tự vận hành – cứ cắt xong là xong.”
Tuy nhiên, các tòa phúc thẩm ngày nay vẫn nghi ngại như thời Microsoft. Trong một phán quyết năm 2021, dù Tòa Tối cao Mỹ xử thắng cho nguyên đơn trong vụ NCAA (liên quan đến quyền lợi vận động viên sinh viên), thẩm phán Neil Gorsuch vẫn nhấn mạnh: “Thẩm phán không phải là nhà hoạch định trung tâm. Và họ không nên cố làm điều đó.”
shared via nytimes,
