Sự sụp đổ dài và đau đớn của Intel
25/08/25
Từ biểu tượng công nghệ đến dự án do chính phủ hậu thuẫn
Đã có thời, các kỹ sư sải bước đầy kiêu hãnh trong trụ sở của Intel tại Silicon Valley. Tập đoàn bán dẫn này từng được xem là biểu tượng khai sinh ngành công nghệ khu vực, châm ngòi cho cuộc cách mạng máy tính cá nhân và biến bóng bán dẫn nhỏ bé thành “bộ não” của mọi thứ, từ lò nướng bánh mì cho tới máy bay chiến đấu.
Sự trỗi dậy đó gắn liền với triết lý kinh doanh của Andy Grove, nhân viên thứ ba và sau này là giám đốc điều hành từ 1987 đến 1998. Ông đã đưa Intel thành nhà cung cấp chip thống trị thế giới, xây dựng văn hóa “đối đầu mang tính xây dựng” dựa trên phương châm cá nhân: “Chỉ những kẻ hoang tưởng mới sống sót.”
Tuy nhiên, sau khi Grove rời đi, Intel đánh mất lợi thế. Hãng bỏ lỡ cả hai cuộc cách mạng smartphone và trí tuệ nhân tạo, đồng thời dần tụt lại trong năng lực sản xuất chip. Vừa qua, công ty trở thành đối tượng của một trong những khoản đầu tư lớn nhất từ chính phủ Mỹ kể từ khủng hoảng tài chính 2008: chính quyền Tổng thống Trump công bố mua lại 10% cổ phần Intel, trị giá khoảng 8,9 tỷ USD.
Hành trình từ biểu tượng công nghệ thành “dự án chính phủ” cho thấy một sự thật xưa cũ trong giới công nghệ: ngay cả những gã khổng lồ cũng có thể ngã ngựa. Những nhà sáng lập với tầm nhìn đột phá có thể đưa công ty non trẻ lên đỉnh cao, nhưng khi họ rời đi, không ít tập đoàn đánh mất làn sóng tiếp theo, bị các đối thủ trẻ trung vượt mặt và dần phai nhạt.
Lời tiên tri của Andy Grove và những nỗi sợ thành hiện thực
Nhiều gã khổng lồ công nghệ ngày nay mọc lên từ “nghĩa địa” của thế hệ trước: Apple đặt trụ sở trên khu đất từng thuộc Hewlett-Packard; Google hoạt động tại nơi vốn là đại bản doanh của Silicon Graphics; Meta chiếm lĩnh khuôn viên Sun Microsystems và thậm chí giữ lại tấm biển cũ như một lời cảnh báo về sự tự mãn.
Intel từng tránh được kết cục đó trong nhiều thập kỷ nhờ những nhà sáng lập và đội ngũ ban đầu duy trì vị thế thống trị. Nhưng theo David Yoffie, giáo sư Harvard Business School và từng có gần 30 năm trong hội đồng quản trị Intel, công ty không thể mãi chạy trốn khỏi những lực lượng đột phá của Silicon Valley.
“Những gì Intel đối mặt hôm nay chính là điều Andy Grove luôn lo sợ: sự can thiệp của chính phủ, sự tự mãn và những bước đi nhỏ lẻ. Tất cả những nỗi sợ ấy nay đều đã thành hiện thực,” Yoffie nói.
Khởi đầu huy hoàng và kỷ nguyên Wintel
Intel ra đời năm 1968 do hai nhà tiên phong bán dẫn Robert Noyce - cha đẻ vi mạch, và Gordon Moore - người đưa ra định luật nổi tiếng hiệu suất chip sẽ tăng gấp đôi theo chu kỳ. Cùng họ là Grove, kỹ sư gốc Hungary với tài lãnh đạo xuất chúng. Sau một năm phát triển, công ty tung ra chip nhớ, rồi phát minh ra vi xử lý - bộ não tính toán của máy tính.
Chính phủ Mỹ là một trong những khách hàng sớm nhất. Moore thì dự báo chip sẽ có mặt trong mọi thứ, từ máy ảnh, đồ chơi đến thiết bị sản xuất. Thập niên 1970, các công ty và giới đam mê công nghệ thường xuyên dùng bộ vi xử lý 8080 của Intel để chế tạo máy tính cá nhân, giúp Intel vượt trội so với đối thủ. Hãng sau đó còn thuyết phục IBM chọn chip Intel cho dòng PC.
Năm 1985, Microsoft viết phần mềm Windows chạy trên bộ xử lý Intel. Sự kết hợp này mở ra “kỷ nguyên Wintel”, khi phần lớn máy tính trên thế giới đều dùng Windows và Intel. Doanh thu của cả hai tăng vọt, đưa họ thành những công ty giá trị nhất thế giới giữa thập niên 1990. Nhãn “Intel Inside” xuất hiện khắp nơi, biến hãng thành cái tên quen thuộc với mọi gia đình.
Những vết nứt đầu tiên
Năm 2009, chính quyền Obama khởi kiện chống độc quyền Intel vì vị thế quá lớn. Vụ việc kết thúc năm sau với vài nhượng bộ không đáng kể. Nhưng bên trong, những dấu hiệu trục trặc đã lộ rõ.
Paul Otellini, CEO từ 2005 đến 2013, từng từ chối đề nghị của Apple sản xuất chip cho iPhone đời đầu vì cho rằng giá quá thấp. Sau này, ông thừa nhận đó là sai lầm lớn khi iPhone trở thành hiện tượng toàn cầu. Dẫu vậy, Intel vẫn trụ vững nhờ cung cấp chip cho trung tâm dữ liệu phục vụ điện toán đám mây, giúp doanh thu tăng từ 34 tỷ USD năm 2005 lên 53 tỷ USD năm 2013.
Thế nhưng, sự phụ thuộc vào vi xử lý x86 - nguồn lợi nhuận khổng lồ - lại giống như “bụi cây creosote” mà chính Intel ví von: nó khiến mọi ý tưởng cạnh tranh khó sống sót. Hãng nhiều lần khởi động dự án mới nhưng nhanh chóng hủy bỏ khi công nghệ chưa đạt kỳ vọng.
Một trong số đó là chip đồ họa nhằm cạnh tranh GPU - mảng sau này trở thành nền tảng trí tuệ nhân tạo. Khi sản phẩm thất bại, Intel từ bỏ, để lại cơ hội vàng cho những đối thủ như Nvidia.
Chuỗi sai lầm nối tiếp
Người kế nhiệm Otellini, Brian Krzanich, lại lao vào thị trường di động mà Intel đã bỏ lỡ, chi hàng tỷ USD phát triển modem cho iPhone. Nhưng công nghệ chậm tiến, cuối cùng Intel phải bán mảng này cho Apple. Krzanich sau đó cũng phải từ chức vì bê bối quan hệ với nhân viên.
Trong lúc đó, Intel tụt hậu trong năng lực sản xuất chip. Những chậm trễ kỹ thuật khiến các đối thủ như TSMC và Samsung vượt mặt trong giai đoạn 2015-2019.
Năm 2021, Pat Gelsinger - cựu lãnh đạo cấp cao được mời trở lại dẫn dắt cuộc tái sinh. Ông công bố kế hoạch đầy tham vọng: giới thiệu 5 quy trình sản xuất mới trong 4 năm, đồng thời vận động hành lang để thông qua đạo luật CHIPS trị giá 50 tỷ USD nhằm phục hưng ngành sản xuất chip Mỹ. Intel cam kết chi hơn 100 tỷ USD cho các nhà máy tại Arizona, Oregon, New Mexico và Ohio.
Nhưng khi Intel dồn lực cho sản xuất, thị trường lại bùng nổ GPU. Năm 2022-2023, làn sóng trí tuệ nhân tạo do OpenAI khởi xướng với ChatGPT khiến nhu cầu GPU tăng vọt. Nvidia - vốn chuyên về chip đồ họa trở thành trung tâm chú ý, còn Intel hụt hơi. Doanh thu giảm trong khi chi phí nhân sự và sản xuất leo thang.
Bước ngoặt chính trị và sự can thiệp của Nhà Trắng
Tháng 11 năm ngoái, Intel nhận 7,86 tỷ USD từ quỹ CHIPS Act. Tuy nhiên, công ty sa thải Gelsinger và bổ nhiệm Lip-Bu Tan, một lãnh đạo giàu kinh nghiệm bán dẫn. Ông công bố kế hoạch tinh giản nhân sự, xây dựng chiến lược AI mới và tìm kiếm khách hàng cho thế hệ công nghệ chip sắp tới.
Song chỉ 5 tháng sau, ông đối mặt sóng gió chính trị. Tổng thống Trump kêu gọi ông từ chức vì có khoản đầu tư vào công ty bán dẫn Trung Quốc. Tan phải bay tới Washington để gặp Trump. Thay vì sa thải ngay, Nhà Trắng đề xuất thỏa thuận: Intel trao 10% cổ phần để đổi lấy khoản hỗ trợ từ CHIPS Act.
Thỏa thuận được hoàn tất vào thứ Sáu. Intel trở thành dự án lớn do chính phủ hậu thuẫn, minh chứng cho mối lo mà Andy Grove từng dự báo từ nhiều thập kỷ trước.
Người phát ngôn Cory Pforzheimer khẳng định: “Ông Tan đã nhanh chóng định hình một Intel mới và thúc đẩy vai trò dẫn dắt công nghệ, sản xuất của nước Mỹ. Chúng tôi hoan nghênh sự đầu tư liên tục của chính phủ và sự công nhận về tầm quan trọng chiến lược của Intel.”
Intel và vị thế hiện tại
Trong khi đó, Nvidia đã vươn lên trở thành công ty đại chúng giá trị nhất thế giới, vốn hóa hơn 4.300 tỷ USD. Intel từng là biểu tượng vượt trội so với Nvidia giờ chỉ còn được định giá 108 tỷ USD.
Hành trình của Intel, từ đỉnh cao “Wintel” huy hoàng đến tình thế phải bán cổ phần cho chính phủ, là lời nhắc nhở khắc nghiệt về tốc độ tàn nhẫn của đổi mới công nghệ.
shared via nytimes,
