Cơn bùng nổ AI đang kéo nền kinh tế đi lên
25/11/25
 |
| Công trường xây dựng trung tâm dữ liệu ở Lithia Springs, Georgia. Ảnh: Dustin Chambers |
Nền kinh tế bị chia đôi bởi trí tuệ nhân tạo
Tại Nevada, mùa du lịch quốc tế ảm đạm trong mùa hè đã kéo giảm tuyển dụng và làm suy yếu nền kinh tế địa phương. Nhưng một làn sóng xây dựng trung tâm dữ liệu phục vụ ngành trí tuệ nhân tạo tăng trưởng nóng đã trở thành chiếc phao cứu sinh quan trọng.
Ở thủ đô Washington D.C, việc cắt giảm nhân sự liên bang và đợt đóng cửa chính phủ kéo dài nhất lịch sử đã đe dọa đẩy kinh tế khu vực vào suy thoái. Tuy nhiên, đầu tư vào AI cũng đang phần nào cân bằng những tổn thất đó.
Còn tại Bắc Dakota, giá dầu thấp khiến các giàn khoan ngừng hoạt động và doanh thu bang giảm mạnh, nhưng các trung tâm dữ liệu phục vụ AI lại xuất hiện để bù lại phần hụt vốn.
Nền kinh tế Mỹ bước sang năm 2025 cho thấy một bức tranh rõ rệt: mọi lĩnh vực liên quan đến trí tuệ nhân tạo đều bùng nổ, còn hầu hết các lĩnh vực khác lại chững lại.
Các nhà phát triển AI và những hãng sản xuất chip đang hút về hàng trăm tỷ USD đầu tư. Những trung tâm dữ liệu lớn như công viên giải trí mọc lên khắp cả nước. Các công ty điện lực chạy đua xây nhà máy mới hoặc khôi phục nhà máy cũ để đáp ứng nhu cầu điện tăng vọt. Lao động có kỹ năng phù hợp – từ lập trình viên xây mô hình đến kỹ sư điện triển khai hạ tầng – đều được trả mức lương vượt trội.
Trong khi đó, ở phần còn lại của nền kinh tế, tình hình không mấy khả quan. Tỷ lệ thất nghiệp tăng, tuyển dụng chậm lại, ngành sản xuất và xây dựng nhà ở cắt giảm lao động. Niềm tin tiêu dùng giảm vì giá cả cao. Khu vực công bị ảnh hưởng bởi áp lực ngân sách và sa thải nhân sự. Thuế quan và sự bất định xung quanh chúng làm chậm thương mại quốc tế và khiến doanh nghiệp hạn chế đầu tư.
Mark Muro, chuyên gia kinh tế tại Brookings Institution nhận định: “Tất cả đang tạo nên một nền kinh tế hai tốc độ. Cơn sốt vàng AI đang tạo ra sự phấn khích và che mờ sự suy yếu ở phần còn lại của nền kinh tế.”
Sự phụ thuộc lớn vào AI và câu hỏi phía trước
Một vài số liệu cho thấy riêng khoản đầu tư vào máy tính và phần mềm đã chiếm hơn 90% mức tăng trưởng GDP trong nửa đầu năm. Dù các nhà kinh tế cảnh báo rằng nếu không nhờ AI, dòng tiền có thể chảy sang nơi khác, họ vẫn đồng thuận rằng chính AI đã giải thích phần lớn cho khả năng chống chịu bất ngờ của nền kinh tế Mỹ.
Nhưng điều đó dẫn đến câu hỏi: Điều gì sẽ xảy ra nếu “cơn sốt vàng” AI đột ngột chững lại?
Rủi ro dễ thấy nhất nằm ở thị trường chứng khoán, vốn liên tục lập kỷ lục nhờ đà tăng của một nhóm nhỏ các công ty liên quan đến AI. Bảy công ty – bao gồm Amazon, Microsoft, Alphabet – hiện chiếm hơn 1/3 giá trị của chỉ số S&P 500. Riêng Nvidia, nhà cung cấp chip cho các mô hình ngôn ngữ tiên tiến, đã có lúc vượt mốc 5.000 tỷ USD vốn hóa.
Những mức định giá khổng lồ này dựa trên giả định rằng tăng trưởng thần tốc sẽ kéo dài nhiều năm, điều mà ngay cả Sam Altman, CEO OpenAI, cũng cảnh báo là “quá mức lạc quan”. Báo cáo lợi nhuận mới nhất của Nvidia dù vượt kỳ vọng vẫn không xua tan được lo ngại đó.
Nếu bong bóng vỡ – bất kể khi nào – tác động sẽ lan ra đời sống thực. Gần đây, chi tiêu tiêu dùng tăng chủ yếu nhờ nhóm thu nhập cao, vốn hưởng lợi trực tiếp từ thị trường chứng khoán tăng điểm, trong khi nhóm thu nhập thấp đã phải thắt chặt chi tiêu. Nếu thị trường lao dốc, ngay cả những hộ gia đình giàu có cũng có thể thu hẹp tiêu dùng.
Aditya Bhave, kinh tế gia tại Bank of America nói: “Nếu tăng trưởng chi tiêu dựa quá nhiều vào các hộ gia đình hưởng lợi từ sự tăng trưởng của cổ phiếu liên quan đến AI, một đợt bán tháo cổ phiếu sẽ trở nên cực kỳ đau đớn với nền kinh tế.”
Những hộ thu nhập thấp dù không được hưởng lợi từ thị trường chứng khoán cũng có thể bị ảnh hưởng gián tiếp. Nếu người giàu chi tiêu ít hơn cho ăn uống, du lịch, hàng xa xỉ, các lĩnh vực dịch vụ sẽ chịu tác động ngay.
Làn sóng đầu tư đang lan rộng
Hiện tại, cơn bùng nổ AI vẫn chưa có dấu hiệu hạ nhiệt. Doanh nghiệp Mỹ đã chi hơn 60 tỷ USD cho thiết bị máy tính trong quý 2, tăng 45% so với năm trước. Chi tiêu cho xây dựng trung tâm dữ liệu đạt 10 tỷ USD, tăng 35%. Các chuyên gia tin rằng phần lớn mức tăng này đến từ AI.
Các khoản đầu tư này lan sang các ngành khác. Caterpillar – nổi tiếng với xe ủi và máy xúc – chứng kiến doanh số tăng mạnh đối với turbine và thiết bị phát điện dùng cho trung tâm dữ liệu. Johnson Controls hưởng lợi từ nhu cầu hệ thống làm mát và phòng cháy chữa cháy. Eaton Corp – nhà sản xuất thiết bị quản lý năng lượng – đối mặt với lượng đơn hàng tồn cao kỷ lục.
Eaton đã đầu tư hơn 1 tỷ USD để mở rộng năng lực sản xuất và vừa công bố thương vụ 9,5 tỷ USD mua Boyd Thermal, nhà sản xuất thiết bị làm mát phục vụ trung tâm dữ liệu.
CEO Paulo Ruiz nói: “Chúng ta mới chỉ ở những bước đầu của quá trình mở rộng AI.”
Khi xây dựng trung tâm dữ liệu trở thành động lực chính
Sự phân hóa trong nền kinh tế được thể hiện rõ nhất ở ngành xây dựng, vốn đơn điệu bởi lãi suất cao và thuế quan. Chi tiêu xây dựng phi dân cư tiếp tục giảm trong tháng 8. Xây dựng nhà ở vẫn dưới mức đỉnh thời kỳ đại dịch.
Nhưng trái ngược với đà suy yếu đó, xây dựng trung tâm dữ liệu lại tăng vọt. Sự bùng nổ này đồng thời thúc đẩy nhu cầu xây dựng cơ sở hạ tầng điện lực và viễn thông. Một báo cáo của Hiệp hội Xi măng Mỹ dự đoán các trung tâm dữ liệu phục vụ AI sẽ tiêu thụ khoảng 1 triệu tấn xi măng trong ba năm tới.
Anirban Basu, chuyên gia kinh tế tại Associated Builders and Contractors, cho biết: “Nếu nhìn vào những gì đang thúc đẩy chi tiêu xây dựng phi dân cư, chỉ có trung tâm dữ liệu và các khoản đầu tư liên quan đến phát điện và truyền tải.”
Nhờ vậy, nhiều nhà thầu đang hưởng lợi lớn. Khoảng 1/7 thành viên của Associated Builders and Contractors đang tham gia dự án trung tâm dữ liệu.
Gaylor Electric – nhà thầu điện tại Indianapolis – cho biết 50–60% doanh thu giờ đến từ các công trình này. Công ty dự kiến doanh thu đạt 1 tỷ USD trong năm nay, tăng 30%, và tăng thêm 20% vào năm sau nhờ nhu cầu trung tâm dữ liệu.
Khi hiệu ứng lan tỏa không đồng đều
Tuy nhiên, không phải nơi nào cũng hưởng lợi như nhau. Các nhà phát triển mô hình AI hàng đầu như OpenAI hay Google chủ yếu đặt trụ sở tại San Francisco và trả lương cao cho lao động tại các thành phố “siêu sao”.
Trong khi đó, hạ tầng AI – như trung tâm dữ liệu – được xây dựng rải rác hơn, đặc biệt tại khu vực nông thôn nơi đất đai rẻ và kinh tế suy yếu. Lãnh đạo địa phương kỳ vọng trung tâm dữ liệu sẽ giúp đa dạng hóa nền kinh tế.
Nhưng trung tâm dữ liệu tiêu thụ nước và điện rất lớn, có thể đẩy chi phí sinh hoạt tăng lên. Chúng tạo nhiều việc làm khi xây dựng nhưng rất ít khi vận hành. Microsoft cho biết mỗi tòa trung tâm dữ liệu chỉ cần khoảng 50 nhân viên làm việc xoay ca 24/7.
Nhiều doanh nghiệp hyperscaler còn được hưởng ưu đãi thuế lớn, làm giảm mức đóng góp thực tế của họ. Một số lãnh đạo địa phương tin rằng trung tâm dữ liệu sẽ kéo theo các công ty công nghệ khác, nhưng theo Muro, điều này không chắc chắn.
Thay vào đó, ông nói: “nhiều địa phương đang hiểu nhầm rằng đây là khởi đầu của nền kinh tế công nghệ. Nhưng thực tế chỉ là những tòa nhà khổng lồ với vài trăm việc làm – không đủ để tạo bước ngoặt.”
Tăng trưởng còn chỗ để chạy, nhưng phụ thuộc vào AI thực sự hiệu quả
Nhiều chuyên gia tin rằng giai đoạn xây dựng hạ tầng AI vẫn còn dài. Dù năng lực trung tâm dữ liệu tăng nhanh, nhu cầu còn tăng nhanh hơn, và nhiều công ty báo cáo tồn đọng đơn hàng kéo dài nhiều năm.
Paul Ashworth, kinh tế gia tại Capital Economics, nhận xét: “Giai đoạn này chỉ mới bắt đầu.” Dù thừa nhận thị trường chứng khoán có thể đang gần mức bong bóng, ông cho rằng không có dấu hiệu ngành đã đầu tư quá mức vào chip hay trung tâm dữ liệu.
Tuy nhiên, để những khoản đầu tư khổng lồ này mang lại hiệu quả, AI phải chứng minh được nó không chỉ là công cụ hữu ích mà còn là công nghệ mang tính đột phá, thúc đẩy tăng năng suất trên diện rộng.
Nếu điều đó không xảy ra? Bhave của Bank of America cảnh báo: “Nhiều khoản đầu tư hiện tại có thể trở nên vô nghĩa.”
shared via nytimes,
