Vì sao một số bác sĩ cho rằng có những loại ung thư không nhất thiết phải điều trị?
16/12/25
 |
| Hình ảnh tuyến tiền liệt của bệnh nhân. Bệnh nhân ở giai đoạn đầu của ung thư tuyến tiền liệt và các loại ung thư khác có thể an toàn chờ đợi xem liệu bệnh có tiến triển hay không. Ảnh: Michael Macor/San Francisco Chronicle |
Những con số không thể chối cãi. Kể từ năm 1992, số ca chẩn đoán tám loại ung thư ở người Mỹ dưới 50 tuổi đã tăng gấp đôi. Danh sách này bao gồm ung thư tuyến giáp, hậu môn, thận, ruột non, đại trực tràng, nội mạc tử cung, tuyến tụy và đa u tủy – một dạng ung thư máu. Nhiều loại ung thư khác, trong đó có ung thư vú, cũng đang gia tăng ở nhóm tuổi trẻ hơn.
Hiệp hội Nghiên cứu Ung thư Mỹ nhận định, khi công bố hội nghị khoa học đặc biệt nhằm phân tích xu hướng này: “Mức độ và tốc độ gia tăng ung thư khởi phát sớm là hiện tượng hiếm thấy trong lịch sử dịch tễ học ung thư.”. Theo tổ chức này, ngoại lệ hiếm hoi có thể so sánh được chỉ là mối liên hệ giữa hút thuốc lá và ung thư phổi trong thế kỷ 20.
Sự gia tăng đột ngột đó gây ra nỗi lo lắng sâu sắc cho bệnh nhân trẻ tuổi và các bác sĩ điều trị. Người bệnh tự hỏi: vì sao mình mắc ung thư khi còn quá trẻ, và cuộc sống sẽ bị đảo lộn ra sao bởi các phương pháp điều trị vốn nổi tiếng khắc nghiệt? Các bác sĩ cũng không ngừng đặt câu hỏi tương tự, nhưng với họ, còn một mối băn khoăn khác đang ngày càng được nêu ra: liệu tất cả những ca ung thư này có thực sự cần phải được phát hiện và điều trị hay không?
Khi phát hiện sớm không phải lúc nào cũng là điều tốt
Bên ngoài phòng khám, giới chuyên môn đang tranh luận gay gắt về nguyên nhân của làn sóng ung thư khởi phát sớm. Nhiều giả thuyết được đưa ra: độc tố môi trường, béo phì, sự thay đổi của hệ vi sinh đường ruột do chế độ ăn nhiều thực phẩm siêu chế biến. Với tốc độ gia tăng nhanh như vậy, nhiều nhà khoa học cho rằng đây là tín hiệu đáng báo động, cần được làm rõ nguyên nhân càng sớm càng tốt.
Tuy nhiên, một nhóm chuyên gia ung thư khác lại đưa ra cách nhìn thận trọng hơn. Họ cho rằng sự gia tăng chẩn đoán phần lớn phản ánh việc phát hiện ngày càng nhiều những khối ung thư vốn không nguy hiểm hoặc ít nhất là chưa cần phải được phát hiện ở thời điểm đó. Nếu không được chẩn đoán, hoặc nếu chỉ được phát hiện muộn hơn trong đời, những khối u này có thể không gây tử vong hay thậm chí không gây triệu chứng.
Trong y học, từ lâu đã biết rằng không phải mọi loại ung thư đều nguy hiểm. Một số khối u có thể tự thoái lui. Một số khác phát triển rất chậm, không lan rộng và không đe dọa tính mạng.
Dù vậy, ý tưởng rằng “phát hiện sớm ung thư không phải lúc nào cũng là điều tốt” là điều khó chấp nhận đối với nhiều bệnh nhân và gia đình. Thực tế, rất nhiều sinh mạng đã được cứu nhờ điều trị ung thư ở giai đoạn sớm. Vấn đề nằm ở chỗ: không ai biết chắc khối ung thư nào sẽ trở nên nguy hiểm, và khối nào thì không.
Những ung thư “ngủ yên” trong cơ thể
Các nghiên cứu giải phẫu tử thi từ nhiều thập kỷ qua đã liên tục cho thấy một thực tế đáng kinh ngạc: rất nhiều người qua đời vì những nguyên nhân khác, nhưng trong cơ thể họ tồn tại các khối ung thư nhỏ mà họ chưa từng biết đến.
Một tổng quan nghiên cứu về ung thư tuyến tiền liệt cho thấy căn bệnh này có thể xuất hiện ở nam giới từ độ tuổi 20. Tuổi càng cao, khả năng mang ung thư tuyến tiền liệt không được chẩn đoán càng lớn. Ở độ tuổi 70, khoảng 1/3 đàn ông da trắng và một nửa đàn ông da đen có ung thư tuyến tiền liệt tiềm ẩn.
Tương tự, một nghiên cứu tại Phần Lan phát hiện rằng ít nhất 1/3 người trưởng thành có các khối u tuyến giáp chưa được chẩn đoán. Trong khi đó, tỷ lệ tử vong vì ung thư tuyến giáp vẫn dưới 1%.
Vấn đề cốt lõi là: khi một bệnh nhân đã được điều trị và không còn ung thư, không có cách nào biết chắc liệu việc điều trị đó có thực sự cần thiết hay không.
Nhìn vào tỷ lệ tử vong để hiểu bản chất
Theo bác sĩ H. Gilbert Welch của Trường Y Harvard, có một cách để phân biệt giữa “báo động giả” và nguy cơ thực sự ở cấp độ dân số: hãy nhìn vào số ca tử vong.
Nếu số ca chẩn đoán tăng mạnh vì phát hiện nhiều ung thư nguy hiểm hơn, tỷ lệ tử vong cũng phải tăng theo. Nhưng nếu số ca tử vong vẫn ổn định trong khi số ca chẩn đoán tăng vọt, điều đó cho thấy nhiều ung thư được phát hiện là những trường hợp không cần phải phát hiện.
Điều này đã từng xảy ra ở Hàn Quốc với ung thư tuyến giáp. Khi siêu âm tuyến giáp được triển khai rộng rãi, số ca chẩn đoán tăng vọt, nhưng số ca tử vong không hề thay đổi. Các nhà nghiên cứu ước tính rằng khoảng 90% ca ung thư tuyến giáp được phát hiện và điều trị ở phụ nữ khi đó là không cần thiết.
Dựa trên logic này, bác sĩ Welch cùng các đồng nghiệp đã phân tích xu hướng trong ba thập kỷ qua đối với tám loại ung thư đang gia tăng ở người trẻ. Kết quả được công bố gần đây cho thấy: với 6/8 loại ung thư, tỷ lệ tử vong ở người trẻ vẫn ổn định hoặc giảm, dù số ca chẩn đoán tăng mạnh.
Hai ngoại lệ là ung thư đại trực tràng và ung thư nội mạc tử cung. Với ung thư đại trực tràng, tỷ lệ tử vong tăng khoảng 0,5%/năm, trong khi tỷ lệ mắc tăng 2%/năm. Với ung thư nội mạc tử cung, cả tỷ lệ mắc và tử vong đều tăng song song, khoảng 2%/năm.
Phát hiện nhiều hơn vì xét nghiệm nhiều hơn?
Bác sĩ Cary Gross của Đại học Yale cho rằng sự gia tăng chẩn đoán có thể phản ánh việc sử dụng ngày càng nhiều các xét nghiệm và kỹ thuật hình ảnh tiên tiến. Ngoại trừ ung thư đại trực tràng, hầu hết các loại ung thư nói trên không nằm trong chương trình sàng lọc định kỳ. Tuy nhiên, chúng ngày càng được phát hiện “tình cờ” khi bệnh nhân chụp CT, siêu âm hoặc MRI để tìm các bệnh lý khác.
Bác sĩ Gross nhận xét: “Chúng ta là một xã hội rất ưa chuộng chẩn đoán hình ảnh.”
Bác sĩ Welch và đồng nghiệp cảnh báo rằng việc gọi đây là “dịch ung thư” có thể làm trầm trọng thêm vấn đề. Họ viết: “Nhiều xét nghiệm hơn thường được xem là giải pháp cho một dịch bệnh, nhưng nó cũng có thể chính là nguyên nhân.”
Cái giá của điều trị không cần thiết
Điều trị ung thư có thể cứu sống, nhưng cũng đi kèm hệ quả nặng nề. Những bệnh nhân được điều trị cho các ung thư không cần thiết có thể đối mặt với vô sinh, tổn thương cơ quan, tác dụng phụ kéo dài. Chi phí điều trị, theo dõi và xử lý biến chứng có thể gây gánh nặng tài chính nghiêm trọng.
Theo bác sĩ Welch, số ca chẩn đoán không cần thiết có thể giảm nếu bác sĩ hạn chế các xét nghiệm thường quy không thực sự cần thiết, và không theo đuổi mọi bất thường nhỏ ở những bệnh nhân không có triệu chứng.
Ông nói: “Bất thường là một phần bình thường của cuộc sống.”
Góc nhìn đối lập: Tín hiệu nguy hiểm thực sự
Không phải tất cả chuyên gia đều đồng tình. Nhiều người coi sự gia tăng ung thư ở người trẻ là tín hiệu đáng lo ngại.
Tiến sĩ Timothy Rebbeck của Viện Ung thư Dana-Farber nhận định: “Có điều gì đó rất bất thường đang diễn ra. Và đó không phải là điều tốt.”
Tiến sĩ Julie Gralow, Giám đốc y khoa của Hiệp hội Ung thư Lâm sàng Mỹ, cho rằng xu hướng này là có thật và nghiêm trọng, dù tỷ lệ tử vong chưa tăng mạnh, một phần nhờ tiến bộ điều trị.
Bác sĩ Kimmie Ng, chuyên gia ung thư đại trực tràng, cho biết bà đang điều trị ngày càng nhiều bệnh nhân trẻ có triệu chứng rõ ràng, không phải những ca phát hiện tình cờ.
Bài học từ ung thư tuyến tiền liệt
Lịch sử ung thư tuyến tiền liệt cho thấy rõ ranh giới mong manh giữa phát hiện sớm và chẩn đoán quá mức. Khi xét nghiệm PSA được phổ biến vào cuối thập niên 1980, số ca ung thư tuyến tiền liệt tăng gấp hơn ba lần chỉ trong vài năm, nhưng tỷ lệ tử vong không tăng.
Sau nhiều năm, giới chuyên môn thừa nhận đó không phải là dịch ung thư, mà là “dịch phát hiện”.
Ngày nay, hơn một nửa bệnh nhân ung thư tuyến tiền liệt nguy cơ thấp được khuyến nghị theo dõi chủ động thay vì điều trị ngay.
Jamie Rigal là một trong số ít bệnh nhân làm điều đó từ rất sớm. Ở tuổi 31, ông được chẩn đoán ung thư tuyến tiền liệt. Một số trung tâm y tế hàng đầu khuyên ông phẫu thuật hoặc xạ trị ngay. Nhưng theo lời khuyên của bác sĩ Leonard Marks, ông chọn theo dõi định kỳ.
Hai mươi năm sau, ung thư của ông không còn xuất hiện trên sinh thiết hay MRI. Ông vẫn kiểm tra định kỳ và cố gắng không để ung thư chi phối cuộc sống.
Rigal nói: “Tôi tiếp cận nó như một vấn đề sức khỏe tinh thần. Sống từng năm một.”
shared via nytimes,
