Người cao tuổi hưởng lợi về trí não từ công nghệ mới
12/08/25
Các nghiên cứu cho thấy việc lạm dụng thiết bị kỹ thuật số gây hại cho thanh thiếu niên. Nhưng với người cao tuổi, công nghệ phổ biến lại có thể giúp họ duy trì sự minh mẫn.
Từ khóa học đánh máy đến giảng viên công nghệ
Câu chuyện bắt đầu từ một lớp đánh máy ở trường trung học.
Khi còn là học sinh, Wanda Woods nghe lời cha khuyên rằng thành thạo kỹ năng đánh máy sẽ mở ra nhiều cơ hội việc làm. Quả thật, bà được Cơ quan Bảo vệ Môi trường Liên bang (EPA) tuyển làm nhân viên bán thời gian khi mới học lớp 11.
Người giám sát giao cho bà một thiết bị gọi là máy xử lý văn bản. “Nó cồng kềnh, dùng thẻ từ để lưu thông tin. Tôi nghĩ, ‘Mình khá thích thứ này,’” bà Woods, nay 67 tuổi, nhớ lại.
Nhiều thập kỷ sau, niềm yêu thích ấy vẫn còn nguyên. Năm 2012 là năm lần đầu tiên hơn một nửa người Mỹ trên 65 tuổi sử dụng internet, bà mở công ty đào tạo tin học. Giờ đây, bà là giảng viên tại Senior Planet ở Denver, một chương trình do AARP hỗ trợ nhằm giúp người cao tuổi học hỏi và theo kịp công nghệ. Bà không có ý định nghỉ hưu, vì “gắn bó với công nghệ giúp tôi luôn cập nhật thông tin.”
Công nghệ và tác động tích cực đến não bộ
Một số nhà khoa học thần kinh đang nghiên cứu tác động của công nghệ đối với người cao tuổi cho rằng điều này có cơ sở. Lứa người cao niên đầu tiên từng đối mặt dù không phải lúc nào cũng hứng thú với xã hội kỹ thuật số nay đã bước vào độ tuổi dễ bị suy giảm nhận thức.
Trái ngược với lo ngại về “chứng mất trí kỹ thuật số”, dữ liệu cho thấy kết quả tích cực. “Trong nhóm tiên phong kỹ thuật số, việc sử dụng công nghệ hàng ngày gắn liền với giảm nguy cơ suy giảm nhận thức và sa sút trí tuệ,” Michael Scullin, nhà khoa học thần kinh nhận thức tại Đại học Baylor, cho biết.
Bác sĩ Murali Doraiswamy, Giám đốc Chương trình Rối loạn Thần kinh Nhận thức tại Đại học Duke, nhận xét: “Điều này đảo ngược giả định rằng công nghệ luôn xấu. Nó đáng để nghiên cứu sâu hơn.”
Nghiên cứu quy mô lớn: công nghệ bảo vệ nhận thức
Ông Scullin cùng tiến sĩ Jared Benge, nhà thần kinh tâm lý tại Đại học Texas ở Austin, đồng tác giả một phân tích gần đây về ảnh hưởng của công nghệ đối với người trên 50 tuổi (tuổi trung bình 69).
Kết quả cho thấy những người sử dụng máy tính, điện thoại thông minh, internet hoặc kết hợp nhiều thiết bị đạt điểm cao hơn trong các bài kiểm tra nhận thức, và có tỷ lệ suy giảm trí nhớ hay chẩn đoán sa sút trí tuệ thấp hơn nhóm ít hoặc không dùng công nghệ.
Phân tích này tổng hợp 57 nghiên cứu với hơn 411.000 người cao tuổi, đăng trên Nature Human Behavior. Gần 90% nghiên cứu cho thấy công nghệ có tác động bảo vệ trí não.
Sự lo ngại công nghệ làm hại nhận thức vốn xuất phát từ các nghiên cứu về trẻ em và thanh thiếu niên, nhóm có não bộ đang phát triển và dễ bị ảnh hưởng tiêu cực khi tiếp xúc quá nhiều với màn hình.
Trong khi đó, não người cao tuổi vẫn linh hoạt nhưng kém dẻo hơn. Những ai làm quen với công nghệ từ trung niên đã có nền tảng kỹ năng cơ bản, rồi tiếp tục học thêm nhiều kiến thức mới để bắt kịp xã hội số.
“Công nghệ trong đời sống thật” và sự thích nghi
Các thử nghiệm “luyện não trực tuyến” kéo dài vài tuần hoặc vài tháng thường chỉ giúp cải thiện kỹ năng cụ thể mà không lan tỏa sang lĩnh vực khác. “Tôi khá hoài nghi về lợi ích của chúng,” Walter Boot, nhà tâm lý học tại Trung tâm Lão hóa và Nghiên cứu Hành vi thuộc Weill Cornell Medicine, nói.
Nhưng nghiên cứu mới này phản ánh “việc sử dụng công nghệ trong đời sống thật”, khi người lớn tuổi phải liên tục thích nghi với môi trường công nghệ thay đổi nhanh chóng trong suốt nhiều thập kỷ.
Dù phân tích này chưa thể khẳng định nhân quả - công nghệ cải thiện trí tuệ hay người có trí tuệ tốt hơn mới sử dụng công nghệ - kết quả vẫn cho thấy mối liên hệ đáng kể ngay cả khi đã tính đến yếu tố sức khỏe, giáo dục và thu nhập.
Thách thức nhận thức và lợi ích tiềm năng
Theo Scullin, thiết bị kỹ thuật số là “những thử thách phức tạp mới”. Việc kiên trì vượt qua sự khó chịu, xử lý các bản cập nhật, khắc phục sự cố hay làm quen với hệ điều hành mới là những bài tập trí não có lợi.
Công nghệ còn có thể hỗ trợ sức khỏe não bộ thông qua việc duy trì kết nối xã hội, yếu tố giúp giảm nguy cơ suy giảm nhận thức. Ngoài ra, tính năng nhắc nhở, gợi ý và các ứng dụng hỗ trợ sinh hoạt như mua sắm hay ngân hàng trực tuyến cũng giúp duy trì khả năng hoạt động độc lập.
Thống kê cho thấy dù số người mắc chứng mất trí tăng do dân số già, tỷ lệ mắc ở nhóm cao tuổi lại giảm tại Mỹ và nhiều nước châu Âu, nhờ giảm hút thuốc, nâng cao trình độ học vấn, điều trị huyết áp tốt hơn và có thể cả việc gắn bó với công nghệ.
Mặt trái và giới hạn
Tuy nhiên, công nghệ cũng mang rủi ro: lừa đảo trực tuyến nhắm đến người cao tuổi, và khi bị mất tiền, họ thường thiệt hại nhiều hơn nhóm trẻ, theo Ủy ban Thương mại Liên bang Mỹ. Thông tin sai lệch là một mối nguy khác.
Hơn nữa, dùng quá nhiều chưa chắc tốt. “Nếu bạn xem Netflix 10 tiếng mỗi ngày, bạn có thể mất kết nối xã hội,” bác sĩ Doraiswamy cảnh báo, nhấn mạnh công nghệ không thể thay thế các hoạt động có lợi cho não như tập thể dục hay ăn uống lành mạnh.
Một câu hỏi còn bỏ ngỏ: liệu lợi ích này có kéo dài sang các thế hệ sau - những “công dân kỹ thuật số” vốn đã quen công nghệ từ nhỏ? Bác sĩ Boot cho rằng công nghệ vẫn thay đổi, vì vậy lợi ích không phải hiệu ứng một lần rồi thôi.
Từ thế giới analog sang kỷ nguyên AI
Giống nhiều người cùng thế hệ, bà Woods lớn lên trong thời đại analog, dùng séc giấy, bản đồ giấy. Nhưng khi làm việc ở các công ty khác nhau trong thập niên 1980-1990, bà đã làm quen với máy tính IBM, thành thạo Lotus 1-2-3 và Windows 3.1.
Cuộc sống cá nhân của bà cũng số hóa: mua máy tính bàn cho con học, mua điện thoại di động sau một lần không thể gọi cứu hộ bên đường, dùng đồng hồ thông minh để đếm bước chân.
Ngày nay, bà thanh toán hóa đơn, mua sắm online, dùng lịch điện tử và nhắn tin nhóm với người thân. Bà cũng không e ngại trí tuệ nhân tạo - công nghệ được coi là đột phá nhất hiện nay.
Năm ngoái, bà sử dụng chatbot AI như Gemini và ChatGPT để lên kế hoạch chuyến đi bằng xe RV tới South Carolina. Hiện tại, bà tiếp tục dùng chúng để sắp xếp chuyến du thuyền kỷ niệm 50 năm ngày cưới của gia đình.
