Trump và nỗ lực loại bỏ Trung Quốc khỏi chuỗi cung ứng toàn cầu
04/07/25
Trong nhiệm kỳ đầu tiên, Tổng thống Donald Trump đã khiến các tập đoàn Mỹ phải thoát dần sự phụ thuộc vào Trung Quốc. Giờ đây, ông chuyển trọng tâm sang các quốc gia khác, buộc họ tái cấu trúc chuỗi cung ứng và loại bỏ vai trò của Bắc Kinh. Việt Nam, với vị thế là trung tâm sản xuất thay thế hàng đầu, đang trở thành "bãi thử nghiệm" đầu tiên cho chiến lược này.
Bước đi đầu: Thỏa thuận sơ bộ
Thỏa thuận thương mại sơ bộ giữa Mỹ và Việt Nam đã được công bố, đánh dấu động thái quan trọng nhất cho đến nay trong nỗ lực cô lập Trung Quốc. Theo đó, hàng hóa xuất khẩu từ Việt Nam sang Mỹ sẽ chịu mức thuế 20% – thấp hơn đáng kể so với mức 46% mà ông Trump từng đe dọa.
Tuy nhiên, điểm mấu chốt của thỏa thuận chính là điều khoản áp mức thuế 40% lên các mặt hàng bị xem là “chuyển tải” – tức hàng hóa gốc từ nước khác (chủ yếu là Trung Quốc) nhưng được vận chuyển qua Việt Nam để né thuế.
Đây rõ ràng là “đòn đánh” trực diện vào Trung Quốc. Bắc Kinh từ lâu đã thông qua Việt Nam và các quốc gia láng giềng để lách các rào cản thương mại từ Washington. Theo các nhà đàm phán Mỹ, điều khoản này có thể trở thành tiêu chuẩn trong các thỏa thuận thương mại sắp tới với các quốc gia Đông Nam Á khác nhằm tránh các mức thuế ngất ngưởng có hiệu lực từ tuần này.
Đông Nam Á: Tâm chấn trò chơi địa chính trị
Chính quyền Trump hiện đang gây áp lực với các đối tác thương mại chủ lực của Việt Nam như Indonesia và Thái Lan nhằm giảm tỷ lệ linh kiện và nguyên liệu có nguồn gốc Trung Quốc trong chuỗi cung ứng. Chính phủ Thái Lan được yêu cầu kiểm soát chặt đầu tư nước ngoài để ngăn doanh nghiệp Trung Quốc “ẩn mình” và chuyển cơ sở sản xuất vào nước này. Một số quốc gia còn bị thúc ép xem xét hạn chế xuất khẩu các công nghệ nhạy cảm như chất bán dẫn.
Steve Okun, CEO hãng tư vấn APAC Advisors, nhận định: “Chính quyền Trump đang gửi thông điệp: ‘Nếu muốn là đối tác thương mại của Mỹ, phải có chiến lược tách rời Trung Quốc.’ Câu hỏi là các quốc gia có dám chấp nhận điều đó không?”
Tình hình này khiến Đông Nam Á – khu vực có vai trò chiến lược với cả Mỹ và Trung Quốc – trở nên dễ tổn thương hơn bao giờ hết. Trung Quốc, trong phản ứng tức thời, cho biết đang “đánh giá thỏa thuận” và “kiên quyết phản đối bất kỳ hiệp định nào gây tổn hại đến lợi ích của Trung Quốc”. Bộ Thương mại Bắc Kinh khẳng định sẽ “có biện pháp đáp trả để bảo vệ quyền lợi chính đáng.”
Nguy cơ hai chiều
Trong bối cảnh thiếu thông tin chi tiết, các chuyên gia cảnh báo việc áp đặt tiêu chuẩn xuất xứ chặt chẽ có thể gây rủi ro cho cả doanh nghiệp Việt Nam lẫn các công ty Mỹ.
Ví dụ điển hình là ngành da giày vốn phụ thuộc lớn vào nguyên liệu và linh kiện từ Trung Quốc. Nếu yêu cầu tách hoàn toàn thành phần Trung Quốc khỏi hàng xuất khẩu là quá khắt khe, nhiều doanh nghiệp Mỹ có thể chuyển đơn hàng khỏi Việt Nam. Thậm chí, theo ông Matt Priestc- chủ tịch Hiệp hội các nhà phân phối và bán lẻ giày dép Mỹ “họ có thể quay lại Trung Quốc nếu giá cả hợp lý hơn”.
Tình trạng tương tự có thể xảy ra ở các ngành hàng điện tử, may mặc, hay sản phẩm gia dụng – những lĩnh vực mà Việt Nam nổi lên như một trung tâm thay thế Trung Quốc sau chiến tranh thương mại 2018.
Ông Trần Quang – lãnh đạo công ty xuất khẩu tinh dầu sang Mỹ – cho biết mức thuế 20% tuy không lý tưởng nhưng “vẫn chấp nhận được”. Ông bày tỏ sự đồng tình với thuế cao hơn dành cho hàng chuyển tải, vì điều đó sẽ giúp bảo vệ các doanh nghiệp Việt trước sự cạnh tranh không công bằng từ các công ty Trung Quốc lập vỏ bọc tại Việt Nam. “Rất nhiều nhà đầu tư Trung Quốc nhỏ lẻ chỉ đến Việt Nam để đổi nhãn mác trước khi xuất sang Mỹ,” ông nói.
Sức ép từ Bắc Kinh
Trung Quốc từ lâu đã hỗ trợ tăng trưởng của Việt Nam thông qua đầu tư và thương mại. Tuy nhiên, dòng hàng hóa giá rẻ tràn ngập khu vực đã đẩy không ít doanh nghiệp nội địa vào nguy cơ phá sản. Trong bối cảnh khủng hoảng bất động sản và kinh tế nội địa trì trệ, Bắc Kinh tăng trợ cấp cho các nhà máy xuất khẩu, dẫn tới bùng nổ hàng hóa giá rẻ từ Trung Quốc khắp toàn cầu.
Tuy nhiên, việc Mỹ thúc đẩy Đông Nam Á hạn chế thương mại với Trung Quốc lại có thể phản tác dụng. Nếu chuỗi cung ứng bị gián đoạn hoặc chi phí tăng cao, không chỉ doanh nghiệp Trung Quốc chịu ảnh hưởng mà cả các nền kinh tế phụ thuộc vào xuất khẩu như Việt Nam, Thái Lan, Malaysia cũng bị kéo theo.
Một vấn đề khác là năng lực kiểm soát. Nhiều quốc gia chưa từng áp dụng cơ chế giám sát chặt chẽ thành phần xuất xứ như yêu cầu mới của Mỹ. Điều này tạo ra áp lực lớn cho hải quan và nguy cơ sai lệch trong thực thi.
Một số quốc gia thậm chí đang cân nhắc xây dựng chuỗi cung ứng riêng biệt dành cho thị trường Mỹ – lựa chọn đầy tốn kém và mạo hiểm.
Rủi ro địa chính trị
Nhiều chính phủ châu Á lo ngại việc đi theo Mỹ có thể khiến họ trở thành mục tiêu trừng phạt từ Trung Quốc. Bắc Kinh từng trả đũa bằng cách cấm nhập khẩu, tẩy chay thương hiệu, hoặc hạn chế xuất khẩu các khoáng sản thiết yếu. Căng thẳng cũng có thể leo thang trên Biển Đông – nơi Trung Quốc tuyên bố chủ quyền với phần lớn vùng biển.
Tiến sĩ Pavida Pananond, chuyên gia kinh doanh quốc tế tại Đại học Thammasat (Thái Lan), cảnh báo: “Chính trị là trò chơi nguy hiểm giữa hai siêu cường. Trung Quốc không chỉ là người mua hàng hóa lớn mà còn là nhà đầu tư chủ chốt và thị trường xuất khẩu quan trọng.”
Tại Thái Lan – nơi cũng nằm trong “tầm ngắm” với mức thuế đe dọa 36% – chính phủ ước tính việc siết chặt kiểm soát chuyển tải có thể khiến xuất khẩu sang Mỹ giảm 15 tỷ USD, tương đương 1/3 thặng dư thương mại với Washington trong năm 2024. Bên cạnh đó, Bangkok cam kết rà soát đầu tư trong các lĩnh vực như xe điện – nơi doanh nghiệp Trung Quốc đang đổ vốn mạnh để lôi kéo chuỗi cung ứng đi kèm.
Malaysia và Indonesia cũng hành động tương tự, siết chặt thủ tục xuất khẩu và tập trung hóa quyền cấp chứng nhận nguồn gốc hàng hóa.
Canh bạc lớn cho các quốc gia nhỏ
Dù chưa có thỏa thuận chính thức nào với các nước khác trong khu vực, chiến lược của Trump đã khiến Đông Nam Á phải định hình lại cách nhìn về vai trò của Trung Quốc.
Bà Deborah Elms – Giám đốc chính sách thương mại của Hinrich Foundation – khẳng định: “Ý đồ là rõ ràng: loại Trung Quốc khỏi cuộc chơi.” Tuy nhiên, bà cũng lưu ý: “Đây là một canh bạc lớn với Việt Nam và các quốc gia trong khu vực. Phản ứng từ Mỹ, Trung Quốc và chính doanh nghiệp nội địa đều có thể định hình kết quả sau cùng.”
shared via nytimes,
