Mỹ - Việt đạt thỏa thuận thương mại sơ bộ: Cơ hội hay rủi ro mới cho doanh nghiệp?
03/07/25
Bước ngoặt trong quan hệ thương mại song phương
Ngày 2/7, Tổng thống Mỹ Donald Trump bất ngờ công bố một thỏa thuận thương mại sơ bộ với Việt Nam, đánh dấu lần thứ hai trong năm nay chính quyền Trump đạt được một thỏa thuận hạn chế sau loạt đe dọa áp thuế trừng phạt toàn cầu. Theo tuyên bố của Trump trên mạng xã hội Truth Social, thỏa thuận giúp mở rộng thị trường Việt Nam cho hàng hóa Mỹ, đồng thời áp dụng mức thuế mới đối với hàng hóa nhập từ Việt Nam.
Thỏa thuận quy định mức thuế 20% đối với tất cả hàng hóa nhập khẩu từ Việt Nam và 40% đối với các mặt hàng bị xem là “chuyển tải” – nhằm vào các sản phẩm có nguồn gốc Trung Quốc nhưng được vận chuyển qua Việt Nam để tránh thuế.
“Tôi vui mừng thông báo thỏa thuận hợp tác tuyệt vời giữa hai quốc gia,” Trump viết.
Theo ông Howard Lutnick – Bộ trưởng Thương mại Mỹ – “Nếu một quốc gia khác bán hàng hóa thông qua Việt Nam để xuất sang Mỹ, họ sẽ phải chịu thuế 40%.”
Tác động tiềm ẩn đến chuỗi cung ứng và vai trò của Việt Nam
Thỏa thuận này không chỉ định rõ mặt hàng nào sẽ bị áp thuế ở mức cao hơn, nhưng các chuyên gia cho rằng mục tiêu là hàng hóa có xuất xứ Trung Quốc hoặc sử dụng nhiều linh kiện Trung Quốc. Trong khi đó, những sản phẩm “Made in Vietnam” sử dụng ít thành phần Trung Quốc có thể được hưởng mức thuế thấp hơn.
Động thái này đánh dấu nỗ lực của chính quyền Trump trong việc kiểm soát tình trạng các công ty Trung Quốc lách thuế Mỹ bằng cách chuyển hoạt động sản xuất hoặc trung chuyển qua các nước Đông Nam Á, đặc biệt là Việt Nam. Nghiên cứu gần đây cho thấy hoạt động chuyển tải trái phép có thể chiếm tới 16% tổng xuất khẩu từ Việt Nam sang Mỹ.
Tuy nhiên, việc xác định nguồn gốc thực sự của hàng hóa luôn là thách thức. Ví dụ, trong một vụ diễn ra năm 2022, Hải quan Mỹ kết luận xe đạp leo núi lắp ráp tại Việt Nam vẫn được xem là “sản phẩm Việt Nam” mặc dù sử dụng bánh xe, phanh và bộ truyền động từ Trung Quốc – vì phần khung, được coi là “bản chất” của chiếc xe, được sản xuất tại Việt Nam.
Thỏa thuận song phương: Cơ hội xuất khẩu cho Mỹ, nhưng vẫn chưa cân bằng
Điểm nổi bật khác trong thỏa thuận là cam kết của Việt Nam mở cửa thị trường cho hàng hóa Mỹ, đặc biệt là không áp thuế đối với các mặt hàng xuất khẩu từ Mỹ. Theo tuyên bố chính thức từ Chính phủ Việt Nam, hai bên đã đạt được “khuôn khổ cho hiệp định thương mại cân bằng và công bằng,” giúp hàng hóa Mỹ có “quyền tiếp cận thị trường ưu đãi.”
Tuy nhiên, khoảng cách thương mại giữa hai nước vẫn còn rất lớn. Năm 2024, Mỹ nhập khẩu hàng hóa trị giá 136,6 tỷ USD từ Việt Nam, nhưng chỉ xuất khẩu 13,1 tỷ USD. Khoảng cách này đã gia tăng đáng kể từ nhiệm kỳ đầu của Trump – phần lớn do hậu quả từ cuộc chiến thương mại với Trung Quốc.
Khi Trump áp thuế nặng lên hàng Trung Quốc, các tập đoàn như Nike, Apple, Foxconn, Mattel đã chuyển một phần sản xuất sang Việt Nam. Từ đó, Việt Nam nổi lên như một trung tâm sản xuất thay thế, đặc biệt trong lĩnh vực giày dép, điện tử và nội thất.
Lo ngại từ giới doanh nghiệp và chuyên gia ngành
Dù mở ra cơ hội mới cho hàng Mỹ, thỏa thuận lại gây nhiều lo ngại từ các hiệp hội doanh nghiệp cả hai phía.
Bà Phan Thị Thanh Xuân, Phó Chủ tịch Hiệp hội Da giày và Túi xách Việt Nam, cho biết: “Mức thuế hiện tại vẫn rất cao so với kỳ vọng, và nhiều chi tiết quan trọng về quy tắc xuất xứ cho các mức thuế khác nhau vẫn chưa rõ ràng.”
Ông Matt Priest, Chủ tịch Hiệp hội Phân phối và Bán lẻ Giày dép Mỹ, cảnh báo: “Việt Nam là mắt xích thiết yếu trong chuỗi cung ứng giày dép của Mỹ, đặc biệt là giày thể thao. Nhiều mẫu giày phổ biến hiện đã phải chịu thuế 20%. Việc tăng thuế hơn nữa không chỉ không cần thiết mà còn phản tác dụng về kinh tế.”
Đây là thỏa thuận thứ hai mà Trump công bố kể từ tháng 4/2025, khi ông ban hành lệnh áp thuế trên diện rộng nhưng tạm hoãn trong 90 ngày để tạo cơ hội đàm phán. Hạn chót của đợt hoãn này sẽ kết thúc trong tuần tới, và các cuộc đàm phán đang diễn ra gấp rút với nhiều đối tác thương mại khác như Nhật Bản, EU, Malaysia, Hàn Quốc và Indonesia.
Quan hệ chồng chéo giữa Việt Nam và Trung Quốc
Bên cạnh áp lực từ Mỹ, Việt Nam còn đối mặt với bài toán quan hệ với Trung Quốc – đối tác thương mại lớn nhất và đồng thời là nguồn đầu tư quan trọng.
Mặc dù đầu tư Trung Quốc vào Việt Nam đang tăng nhanh, Hàn Quốc vẫn là nhà đầu tư lớn nhất với các tập đoàn như Samsung và LG. Phần lớn máy móc Trung Quốc nhập khẩu vào Việt Nam nhằm phục vụ hoạt động sản xuất, thay vì chỉ là nguyên liệu đầu vào.
Việt Nam khẳng định đa số hàng xuất khẩu của mình – bao gồm các sản phẩm từ Nike, Samsung và Apple – đều tuân thủ các quy định quốc tế về xuất xứ. Điều này đồng nghĩa với việc giá trị gia tăng tại Việt Nam đủ lớn để sản phẩm được dán nhãn “Made in Vietnam.”
Tuy nhiên, việc thay đổi mạnh mẽ quy tắc xuất xứ như mong muốn từ Mỹ có thể làm tổn hại mối quan hệ với Trung Quốc – đối tác nhập khẩu nông sản, thủy sản và lâm sản lớn nhất của Việt Nam.
Trong chuyến thăm Việt Nam hồi tháng 4, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã kêu gọi Hà Nội chống lại “hành vi bắt nạt đơn phương,” được cho là lời cảnh báo tránh ngả về phía Mỹ. Trong chuyến đi này, hai nước cũng ký hàng chục thỏa thuận hợp tác về tích hợp ngành đường sắt và chuỗi cung ứng.
Áp lực từ quá khứ và kỳ vọng trong tương lai
Các ngành công nghiệp Mỹ từ lâu đã chỉ trích Việt Nam về việc dựng rào cản thương mại, thao túng tiền tệ và cạnh tranh không lành mạnh. Trong các hồ sơ năm 2024 gửi đến chính phủ về các hành vi thương mại không công bằng, nhiều hiệp hội Mỹ nêu đích danh Việt Nam.
Hiệp hội Nuôi cá da trơn Mỹ cho biết: “Hơn hai thập kỷ qua, ngành cá da trơn nội địa đã bị tàn phá bởi các hoạt động kinh tế mang tính bóc lột từ Việt Nam, gây hậu quả nghiêm trọng cho lao động và cộng đồng Mỹ.”
Dù vậy, thay vì đàm phán các hiệp định thương mại tự do toàn diện, chính quyền Trump đang theo đuổi các thỏa thuận rút gọn – hay còn gọi là “thỏa thuận khung”. Các văn bản này thường chỉ kéo dài vài chục trang, quy định mức thuế cụ thể cho một số nhóm hàng và cam kết tiếp tục đàm phán các vấn đề khác trong tương lai.
Chẳng hạn, thỏa thuận với Anh được công bố hồi tháng 5 chỉ đề cập đến giảm thuế một số mặt hàng và một số cam kết mua sắm, còn lại là các “ưu tiên chung” chưa có ràng buộc cụ thể.
Thỏa thuận với Việt Nam lần này cũng tương tự. Dù có thể thúc đẩy xuất khẩu Mỹ, nhưng khó có khả năng đảo ngược cán cân thương mại nghiêng về Việt Nam.
Động lực và rủi ro chiến lược
Về tổng thể, thỏa thuận mới phản ánh nỗ lực của Mỹ trong việc tái cấu trúc hệ thống thương mại toàn cầu, giảm phụ thuộc vào Trung Quốc và củng cố chuỗi cung ứng với các đối tác tin cậy hơn. Việt Nam – với dân số 100 triệu người, năng lực sản xuất ngày càng cải thiện – đang trở thành tâm điểm trong quá trình này.
Tuy nhiên, trong khi Mỹ muốn Việt Nam giảm sử dụng linh kiện và máy móc Trung Quốc, Việt Nam lại cần duy trì cân bằng giữa hai siêu cường – để không bị cuốn vào thế đối đầu.
Với các doanh nghiệp, đặc biệt là những tập đoàn đa quốc gia, diễn biến mới đòi hỏi sự theo dõi chặt chẽ và điều chỉnh chiến lược linh hoạt. Việc hiểu rõ quy định về xuất xứ, thuế quan và xu hướng chính sách mới sẽ là chìa khóa để duy trì tính cạnh tranh và tránh rủi ro pháp lý.
shared via nytimes,
