Úc trước bài toán thuế thuốc lá: Khi chính sách hiệu quả trở thành con dao hai lưỡi
18/06/25
 |
| Hơn 1,8 triệu USD thuốc lá lậu bị thu giữ trong cuộc đột kích năm 2024 tại Sydney |
Sau hơn một thập kỷ tăng thuế thuốc lá liên tục với mục tiêu giảm tỷ lệ hút thuốc và gia tăng ngân sách, chính sách này của chính phủ Úc đang đối mặt với một bước ngoặt lớn. Các chuyên gia kinh tế cảnh báo: mức thuế đã vượt qua "điểm bùng phát", không còn giúp giảm số người hút mà lại thúc đẩy sự bùng nổ của thị trường thuốc lá lậu kèm theo đó là các hệ lụy về tội phạm có tổ chức và thất thu ngân sách.
Thuế tăng gấp ba, tỷ lệ thu ngân sách giảm mạnh
Trong vòng 10 năm qua, thuế tiêu thụ đặc biệt (excise) với mỗi điếu thuốc lá tại Úc đã tăng gấp ba lần từ 46 cent lên 1,40 USD Úc. Điều này khiến trung bình 28USD trong giá mỗi bao thuốc (khoảng 40 USD) là tiền thuế. Trong giai đoạn đầu, chính sách này mang lại hiệu quả kép: vừa giảm tỷ lệ hút thuốc, vừa giúp ngân sách tăng trưởng mạnh, với đỉnh điểm là 16,3 tỷ USD Úc vào năm tài chính 2019-2020.
Tuy nhiên, số thu ngân sách từ thuế thuốc lá sau đó lao dốc: ngân sách năm 2023-2024 dự kiến chỉ còn 7,4 tỷ USD mức thấp nhất kể từ 2012-2013. Dự báo đến cuối thập kỷ, con số này có thể chỉ còn 6,7 tỷ USD. Nguyên nhân không phải do người dân dừng hút thuốc đột ngột, mà là do thị trường thuốc lá lậu gia tăng mạnh.
Thị trường ngầm bùng nổ
Các thống kê từ chính phủ cho thấy quy mô của thị trường thuốc lá lậu đang phình to với tốc độ chóng mặt. Nếu năm tài chính 2019-2020, cơ quan biên phòng chỉ thu giữ lượng thuốc lá lậu tương đương 605,8 triệu điếu, thì đến năm 2022-2023, con số này đã tăng gấp bốn lần lên 2,6 tỷ điếu trước khi giảm nhẹ còn 2,2 tỷ điếu vào năm 2023-2024. Cục Thuế Úc ước tính hiện tại, khoảng 1/5 lượng thuốc lá tiêu thụ tại Úc là bất hợp pháp.
Tại bang Victoria, nhiều vụ đốt phá có tổ chức đã diễn ra nhằm tranh giành thị trường buôn bán thuốc lá lậu. Chính quyền bang này và bang New South Wales đều đã lên tiếng yêu cầu chính phủ liên bang xem xét giảm thuế thuốc lá, trong bối cảnh loại tội phạm liên quan đến thuốc lá lậu ngày càng khó kiểm soát.
Các chuyên gia nói gì?
Giáo sư Bob Breunig, Giám đốc Viện Chính sách Thuế và Chuyển giao tại Đại học Quốc gia Úc (ANU), khẳng định: “Mỗi lần tăng thuế ở giai đoạn hiện tại đều không giúp giảm hút thuốc nữa.” Theo ông, việc đóng băng mức thuế thay vì giảm kết hợp với tăng cường kiểm soát thị trường thuốc lá lậu là bước đi hợp lý.
Ông nhấn mạnh, chính sách thuế kết hợp với các biện pháp khác đã giúp tỷ lệ hút thuốc hàng ngày tại Úc giảm mạnh từ 21% năm 2005 xuống còn chưa đầy 11% năm 2022. Tuy nhiên, ông cũng cho rằng “chúng ta đã đạt giới hạn với chính sách thuế” và nên chuyển hướng sang giáo dục cộng đồng và các biện pháp hỗ trợ khác.
Fei Gao, giảng viên luật kinh doanh tại Đại học Sydney, cho rằng cả hai mục tiêu của thuế thuốc lá vừa là công cụ tạo nguồn thu, vừa là biện pháp hạn chế hút thuốc đều khó đạt được trong tương lai nếu thị trường đen vẫn tồn tại. Bà nói: “Chính phủ cần xác định rõ ưu tiên nếu là ngân sách thì phải điều chỉnh thuế ở mức tối ưu; nếu là kiểm soát hút thuốc thì cần tái đầu tư ngân sách để chống buôn lậu.”
Giáo sư Richard Holden từ Trường Kinh doanh thuộc Đại học New South Wales cũng nhận định mức thuế hiện tại đã vượt ngưỡng hiệu quả: “Chúng ta đã đẩy mức thuế lên quá cao và bây giờ phải trả giá. Rõ ràng chính sách hiện tại đang phản tác dụng.”
Ông đề xuất một biện pháp mạnh tay hơn là giảm thuế thuốc lá một cách đáng kể trong hai năm, nhằm làm sụp đổ động lực kiếm lời từ thị trường thuốc lá lậu.
Phản ứng từ chính phủ và giới y tế công cộng
Bộ trưởng Tài chính Jim Chalmers và Bộ trưởng Y tế Mark Butler đã bác bỏ khả năng giảm thuế, cho rằng đây không phải giải pháp để ngăn chặn thị trường thuốc lá lậu. Thay vào đó, chính phủ hướng đến các biện pháp siết chặt kiểm soát và nâng cao năng lực thực thi pháp luật.
Terry Slevin, Giám đốc Điều hành của Hiệp hội Y tế Công cộng Úc, ủng hộ quan điểm của chính phủ. Ông cảnh báo các nhà hoạch định chính sách không nên bị “dẫn dắt” bởi luận điểm của các doanh nghiệp thuốc lá. Theo ông, cần giữ mức thuế hiện tại trong thời gian đủ lâu để triển khai các biện pháp mạnh chống buôn lậu, sau đó mới đánh giá lại chính sách thuế.
Bài toán kinh tế và xã hội nan giải
Dù chưa có sự đồng thuận trong cách hành động, các số liệu đều cho thấy Australia đang ở vào thời điểm mang tính bước ngoặt trong chính sách thuốc lá. Theo quy định hiện hành, thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá được điều chỉnh hai lần mỗi năm vào tháng 3 và tháng 9 theo chỉ số thu nhập trung bình, cùng với mức tăng bổ sung 5% mỗi năm kéo dài đến năm 2026.
Điều này khiến thuốc lá tại Úc hiện nay đắt gấp gần bốn lần so với ba thập kỷ trước khi tính theo thu nhập. Với giá trung bình hơn 40 USD/bao, trong đó 28USD là tiền thuế, Úc trở thành quốc gia có giá thuốc lá đắt nhất trong khối OECD.
Nhưng điều đáng lo là, thay vì giúp người dân từ bỏ thuốc, mức thuế quá cao đang khiến thị trường chợ đen trở thành lựa chọn phổ biến hơn mang theo những rủi ro đáng kể về tội phạm, gian lận thuế và tổn thất kinh tế.
shared via theguardian,
