“Cuộc sống tốt đẹp nay đã ngoài tầm với”: Giấc mơ Trung Hoa đang phai nhạt
24/06/25
Kể từ những năm 1980, hơn 800 triệu người Trung Quốc đã thoát nghèo. Giai cấp trung lưu của đất nước này đã tăng từ gần như bằng 0 lên khoảng 400 triệu người. Hàng triệu người rời làng quê lên thành phố, trở thành thế hệ đầu tiên trong gia đình bước chân vào đại học.
Tuy nhiên, khi tăng trưởng kinh tế chậm lại, lương bổng đình trệ và việc làm ngày càng khan hiếm, lời hứa về sự thăng tiến xã hội, vốn từng là trụ cột của “Giấc mơ Trung Hoa” đang dần lung lay, đặc biệt với những người có xuất thân bình dân.
Khi cố gắng không còn đủ
Boris Gao một người trẻ xuất thân từ tầng lớp lao động là ví dụ tiêu biểu. Cha mẹ anh từng là công nhân nhà máy quốc doanh, sau đó cha chạy taxi còn mẹ ở nhà nội trợ. Cuộc sống chật vật khiến mẹ anh phải cắt dịch vụ tin nhắn của trường học để tiết kiệm tiền, hệ quả là anh bỏ lỡ nhiều thông báo học tập.
Dù vậy, Gao vẫn nỗ lực phi thường: tốt nghiệp đại học năm 2016, dành dụm tiền và theo học cao học tại Hong Kong. Nhưng từ năm 2024, hành trình tìm việc của anh trở thành cơn ác mộng. Một công ty yêu cầu anh làm không lương trong thời gian thử việc. Một nơi khác nợ lương 2 tháng. Có công ty còn loại anh chỉ vì bằng cấp từ nước ngoài, cho rằng điều đó “không đáng tin chính trị”.
Thậm chí, trong một buổi phỏng vấn, khi biết bố mẹ anh từng là công nhân, nhà tuyển dụng đã thẳng thừng tuyên bố: “Gia đình anh có địa vị xã hội thấp” và từ chối nhận anh. “Với họ, sự kiên trì là một khiếm khuyết,” Gao nói. “Nếu bạn phải vật lộn, nghĩa là bạn không đủ giỏi.”
Khi sự bất công trở thành xu thế
Tại Trung Quốc hiện nay, con cái của những người có quyền lực không chỉ thừa kế tài sản, mà còn được tiếp cận các công việc danh giá và mạng lưới quyền lực. Ngược lại, dù có học vấn hay chăm chỉ đến đâu, con cái của nông dân và công nhân vẫn bị mắc kẹt trong chiếc hộp vô hình của tầng lớp.
Trên mạng xã hội, sự bất mãn lan rộng qua các cụm từ đầy mỉa mai như: “Pindie” (thi đấu bằng cha) ám chỉ con ông cháu cha được ưu ái vì gia thế. “County Brahmins” ám chỉ tầng lớp tinh hoa thị trấn nhỏ, dùng quan hệ để độc chiếm cơ hội.
Gần đây, sự phẫn nộ bùng nổ khi một thực tập sinh bác sĩ vướng vào bê bối tình ái bị nghi ngờ có bằng cấp “chạy chọt”. Hóa ra cha cô là lãnh đạo tập đoàn quốc doanh lớn, mẹ là quan chức đại học. Sau điều tra, bằng y bị thu hồi nhưng câu chuyện vẫn để lại vết sẹo lớn trong niềm tin công chúng.
“Khi việc cạnh tranh giáo dục ngày càng khốc liệt, công bằng không chỉ là vấn đề đạo đức,” nhà báo Hu Xijin, cựu tổng biên tập tờ Global Times, viết “mà là điều kiện tiên quyết để giữ ổn định xã hội.”
Những người đi lên từ đáy và lại tụt xuống
Tác giả bài viết đã phỏng vấn 5 người đàn ông, độ tuổi từ 25 đến 49, đều có xuất thân lao động. Hai người lớn tuổi hơn không học đại học nhưng từng hưởng lợi từ làn sóng tăng trưởng đầu những năm 2000. Ông Zhao, từng là thợ mỏ sau khi bỏ học cấp ba. Sau 3 năm làm trong hầm lạnh tối, ông lên Bắc Kinh theo đuổi nghề diễn viên quần chúng.
Năm 2014, khi thị trường bất động sản bùng nổ, ông chuyển sang làm môi giới. Lương 700 USD/tháng tương đương thời đi mỏ, nhưng ít ra “còn thấy được ánh mặt trời”. Đến năm 2020, khi làm môi giới thế chấp, một tháng có lúc ông kiếm được 15.000 USD. Ông kết hôn, mua xe.
Nhưng khi bong bóng địa ốc vỡ, ông mất trắng. Suốt 1 năm nay không có thu nhập, sống nhờ vợ - người chỉ kiếm được 500 USD/tháng. Con cái trở thành điều xa vời.
“Tôi kẹt giữa lưng chừng,” ông Zhao nói. “Cuộc sống tốt đẹp thì ngoài tầm với, mà rơi xuống đáy cũng không đủ để bắt đầu lại.”
“Chuyên gia thi cử thị trấn nhỏ” giỏi vẫn mãi đứng ngoài cuộc chơi
Ba người trẻ hơn sinh thập niên 1990 tự gọi mình là “chuyên gia thi cử thị trấn nhỏ”: chăm học, điểm cao, vào đại học nhưng rồi bị loại khỏi mạng lưới tinh hoa và mắc kẹt trong các công việc không có tương lai.
Cả ba đều lớn lên ở vùng quê, là người đầu tiên trong gia đình học đại học. Một người đỗ vào Đại học Columbia (Mỹ), người khác đỗ London School of Economics (Anh) nhưng phải bỏ học vì không đủ tiền. Trong khi đó, trẻ em thành thị trung lưu được cha mẹ đầu tư bài bản từ nhỏ: học Toán, tiếng Anh, đàn piano, kỹ năng máy tính. Họ sống trong nỗi sợ “thua ngay từ vạch xuất phát”.
Gary Liang, một trong ba người, kể: hồi tiểu học, hầu hết cha mẹ bạn học làm công nhân. Lên cấp ba, họ đã là kỹ sư, bác sĩ. Một bạn cùng lớp có gia sư tiếng Anh người nước ngoài. Khi vào đại học danh tiếng ở Trung Quốc, ông ngỡ ngàng khi bạn cùng phòng có bố là bí thư huyện ủy hoặc hiệu trưởng đại học.
Trong khi bạn bè đi ăn nhà hàng, ông Liang phải ăn ở căn tin và đi dạy thêm kiếm tiền. Lúc đó, ông không hiểu vì sao bạn học lại dành nhiều thời gian “giao lưu, kết nối”. “Nó rất bất công,” ông nói. “Bạn bỏ ra rất nhiều công sức, rồi nhận ra rằng với người khác, mọi thứ dễ dàng hơn nhiều.”
Vòng tròn khép kín của doanh nghiệp nhà nước
Một con đường thăng tiến ở Trung Quốc là vào doanh nghiệp nhà nước (DNNN) nơi có công việc danh giá và ổn định. Nhưng để vào được, phải có quan hệ.
Josh Tang, học ngành STEM và có xuất thân nông thôn, từng muốn rời khỏi ngành công nghệ đầy áp lực. Bố anh người từng làm lao động tay chân phải nhờ người thân ở quê xin giúp một vị trí ngân hàng. Tang nộp hai đơn, không được gọi phỏng vấn.
“Ngày trước, thi thoảng vẫn có người như tôi vào được DNNN,” anh nói. “Nhưng giờ đây, vì đó là nơi ổn định nhất, nên nó chỉ xoay vòng trong cùng một tầng lớp.” “Nó bị găm giữ, không được chia sẻ,” anh nói thêm.
shared via nytimes,
