Thời đại các “nhà vua mới”
23/11/25
Trong nhiều thập kỷ, thế giới tin rằng dân chủ tự do là điểm cuối của lịch sử. Nhưng thế kỷ 21 lại đang chứng kiến xu hướng trái ngược: quyền lực tập trung, lãnh đạo cá nhân hóa, và một lớp “quasi-monarchs” – những nhà lãnh đạo cai trị bằng hình ảnh, bằng ý chí, và bằng sự mệt mỏi của xã hội đối với hỗn loạn. Lịch sử cho thấy đây không phải hiện tượng mới; nhưng sự lặp lại của nó, đặc biệt trong bối cảnh công nghệ truyền thông biến đổi chóng mặt, mang nhiều điều đáng suy ngẫm đối với lãnh đạo doanh nghiệp lẫn chính trị.
Louis XIV và Vladimir Putin: hai mô hình của một bản chất
Vladimir Putin là hiện thân rõ nét nhất của xu hướng mới. Nhưng để hiểu ông, cần nhìn lại Louis XIV – “Vua Mặt Trời”, người từng tuyên bố “Ta là nhà nước”. Cả hai cùng nổi lên sau những thập niên hỗn loạn: Louis sau cuộc nổi loạn Fronde của giới quý tộc, Putin sau thập niên 1990 đầy sụp đổ, mafia và khủng hoảng hậu Xô Viết.
Cả hai đều phản ứng theo cùng một khuôn mẫu: thiết lập lại trật tự bằng cách tập trung quyền lực tuyệt đối.
Louis XIV cử intendants đi khắp các tỉnh để giám sát quý tộc, phá vỡ cấu trúc quyền lực cũ. Putin giải tán hệ thống thống đốc tự trị, dựng “vertical of power” (trục dọc quyền lực) tập trung mọi mạch máu chính trị vào Kremlin.
Nhưng tập trung quyền lực thường đi kèm ảo tưởng kiểm soát xã hội. Louis XIV đàn áp Tin Lành, khiến hàng trăm nghìn Huguenots – những doanh nhân, thợ thủ công và trí thức giỏi nhất nước – rời bỏ Pháp. Putin cũng chứng kiến một “làn sóng Huguenots hiện đại”: hàng trăm nghìn kỹ sư, nhà báo và doanh nhân bỏ Nga từ năm 2022, khi tự do bị bóp nghẹt và chiến tranh nổ ra.
Các cuộc chiến khiến các “vua mới” suy yếu
Cả Louis lẫn Putin đều coi mở rộng lãnh thổ là cốt lõi của an ninh. Louis mở các cuộc chiến vùng biên để “làm tròn” lãnh thổ Pháp; Putin can thiệp Gruzia, Syria và đánh chiếm Crimea năm 2014.
Nhưng tham vọng luôn vượt khả năng. Nỗ lực của Louis XIV khiến châu Âu liên kết chống lại ông trong các liên minh khổng lồ, chặn đứng mọi mở rộng tiếp theo. Putin cũng lặp lại lịch sử: chiến dịch quân sự tại Ukraine từ năm 2022 biến NATO thành khối mạnh nhất kể từ Chiến tranh Lạnh, kéo cả Thụy Điển và Phần Lan vào vòng tay phương Tây.
Như mọi mô hình quân chủ chuyên chế trước đây, "quyền lực cực đại lại tạo ra phản lực cực mạnh".
Vì sao thế giới quay lại tìm các “nhà vua”?
Đặt câu hỏi lớn: "Vì sao nhiều quốc gia thế kỷ 21 lại đi theo mô hình lãnh đạo cá nhân hóa?"
Có một lý giải thuyết phục: "công nghệ truyền thông mới tạo ra hỗn loạn mà xã hội chưa biết cách xử lý", giống như cách máy in từng thổi bùng các cuộc chiến tôn giáo kéo dài 100 năm ở châu Âu.
Máy in mở tung cánh cửa cho các tư tưởng dị giáo, phá vỡ thế độc quyền thông tin của Giáo hội. Internet, mạng xã hội và smartphone làm điều tương tự – nhưng tốc độ nhanh hơn hàng nghìn lần. Những “người gác cổng” truyền thống – báo chí, chính đảng, giới tinh hoa – mất quyền kiểm soát. Các quan điểm cực đoan, âm mưu và phẫn nộ lan truyền nhanh hơn sự thật.
Những người bất ổn tìm đến "lãnh đạo mạnh tay" để “khôi phục trật tự”. Kết quả là danh sách dài quen thuộc: Erdogan, Orban, Netanyahu, Trump, và cả Tập Cận Bình – người xóa bỏ giới hạn nhiệm kỳ theo cách gợi nhớ cung đình triều Thanh hơn là tinh thần cải cách của Đặng Tiểu Bình.
Sự bất ổn của 2019–2020 – từ Hong Kong đến Black Lives Matter – như chất xúc tác đẩy mạnh xu hướng này.
Kỷ nguyên các lãnh đạo kiểu Putin: hiệu quả thấp, chi phí cao
Dữ liệu kinh tế không ủng hộ mô hình này. Nghiên cứu Funke và cộng sự (2022) cho thấy GDP thường giảm mạnh sau khi các nhà lãnh đạo dân túy hoặc bán độc tài lên cầm quyền. Lý do đơn giản: tập trung quyền lực đồng nghĩa với giảm phản biện, bóp nghẹt sáng tạo và làm suy yếu thể chế, những yếu tố sống còn đối với kinh tế thị trường.
Putin là ví dụ sống động: Nga bước vào năm 2025 với tăng trưởng trì trệ, dựa vào năng lượng, mất nhân lực tay nghề cao, và đối mặt với chi phí khổng lồ từ chiến tranh.
Giới lãnh đạo doanh nghiệp hiểu rõ điều này: tập quyền quá mức làm giảm khả năng thích ứng và sai lầm chiến lược khó sửa chữa hơn.
Sau các “vua mới” sẽ là gì?
Louis XIV chết già trên ngai vàng, nhưng để lại nước Pháp kiệt quệ, dẫn tới cuộc Cách mạng năm 1789. Các mô hình tuyệt đối hóa quyền lực thường ổn định trong thời kỳ đầu, khi người đứng đầu vừa mạnh vừa khéo, và bắt đầu sụp đổ khi thế hệ lãnh đạo kế tiếp thiếu cùng năng lực.
Putin, Trump và Tập đều đã ngoài 70. Điều họ để lại sau khi rời ghế mới là thứ quyết định. Không hệ thống nào sống dựa hoàn toàn vào “ý chí của một người” có thể bền vững lâu dài.
Như châu Âu sau thời kỳ các vua chuyên chế, thế giới có thể một lần nữa tự điều chỉnh khi sự hỗn loạn lắng xuống và các xã hội tìm lại mô hình ổn định hơn.
Thông điệp chính
Câu chuyện này không chỉ mang tính chính trị, nó là bài học về quyền lực, chu kỳ công nghệ và quản trị rủi ro:
1. Mỗi cú sốc công nghệ lớn đều tạo ra hỗn loạn chính trị.
Internet và AI hôm nay giống máy in thế kỷ 15.
2. Môi trường tập quyền cao tạo ra cơ hội ngắn hạn nhưng rủi ro dài hạn.
Các thị trường ổn định hơn thường nằm ở các nền dân chủ có kiểm soát quyền lực.
3. Sự tập trung quyền lực dẫn tới sai lầm chiến lược lớn: như chiến tranh Ukraine hay khủng hoảng kinh tế Nga.
4. Xu hướng “nhà vua mới” sẽ không kéo dài.
Sau thời kỳ hỗn loạn, các thể chế luôn quay lại mô hình cân bằng hơn.
Trong kinh doanh cũng vậy: quyền lực cân bằng, thông tin đa chiều và hệ thống tự điều chỉnh là nền tảng cho tăng trưởng bền vững.
shared via noahpinion,
