Biến động thị trường phơi bày sự tích tụ rủi ro toàn cầu
26/11/25
 |
| Hội nghị do Nvidia tổ chức tại Washington tháng trước. Định giá hàng nghìn tỷ USD của công ty cho thấy tiềm năng tăng trưởng vô hạn. Ảnh: Eric Lee |
Làn sóng rủi ro đang hình thành từ nhiều phía
Những cú nhún nhảy thất thường của thị trường chứng khoán trong thời gian gần đây chỉ là bề nổi của bức tranh kinh tế toàn cầu đầy bất định. Điều khiến giới chuyên gia lo ngại không chỉ là bong bóng đầu tư vào trí tuệ nhân tạo, nơi hàng trăm tỷ USD đang được rót vào với tốc độ chưa từng thấy, mà còn là sự len lỏi mạnh mẽ của tiền mã hóa vào hệ thống ngân hàng truyền thống dù giá trị của chúng đã giảm sâu sau các đợt tăng sốc trước đó.
Cùng lúc, nhiều khoản phá sản trị giá hàng tỷ USD xuất phát từ hoạt động cho vay liều lĩnh của các ngân hàng bóng tối và cả ngân hàng thương mại. Các chính phủ, đặc biệt là Mỹ, đang gánh mức nợ công khổng lồ, trong khi chính sách của Tổng thống Trump liên tục thay đổi khiến thị trường khó dự đoán. Tệ hơn, chính sách thuế quan – trọng tâm trong chương trình kinh tế của ông – có thể bị Tòa án Tối cao tuyên bố vi hiến, tạo thêm tầng bất ổn mới.
Kenneth Rogoff, giáo sư kinh tế tại Harvard, nói: “Tôi thực sự choáng váng khi thấy mức độ biến động của thị trường duy trì thấp đến vậy.” Theo ông, giá cổ phiếu hiện tại không phản ánh đúng rủi ro mà nền kinh tế đang phải đối mặt.
Dù chỉ số S&P 500 vẫn tăng khoảng 14% tính từ đầu năm, Rogoff cho rằng phần lớn mức tăng không đến từ triển vọng tăng trưởng mạnh mà từ kỳ vọng AI sẽ nâng năng suất và giảm phụ thuộc lao động – từ đó nâng lợi nhuận. Tuy nhiên, ngay cả động lực này cũng mong manh: khi trung tâm dữ liệu hoàn tất, số lượng nhân sự họ cần chỉ ở mức tối thiểu.
AI, thị trường chứng khoán và vòng xoáy định giá ảo
Sự hưng phấn xung quanh AI khiến việc định giá trở nên khó lường. Rủi ro này từng tồn tại khi đường sắt xuất hiện ở thế kỷ trước: công nghệ đột phá tạo tăng trưởng dài hạn nhưng cũng kéo theo vô số khoản đầu tư thất bại. Hình ảnh trong “Downton Abbey”, khi gia đình Grantham mất toàn bộ tài sản vào một tuyến đường sắt Canada thất bại, là ví dụ kinh điển về việc dự phóng quá mức.
Các mức định giá khổng lồ của doanh nghiệp AI hiện nay, bao gồm Nvidia với vốn hóa chạm 5.000 tỷ USD, khiến nhiều nhà quan sát đặt câu hỏi liệu thị trường có đang thổi phồng kỳ vọng. Một số công ty chi hàng tỷ USD cho hạ tầng AI nhưng chưa tạo ra lợi nhuận thực tế. Nhiều chuyên gia cảnh báo “vòng lặp giao dịch nội bộ”, khi lượng lớn mua – bán diễn ra giữa các công ty công nghệ lớn, có thể khiến giá trị thị trường bị thổi phồng ảo.
Rủi ro còn gia tăng khi ngân hàng bóng tối – các định chế tài chính không bị kiểm soát chặt – mở rộng cho vay vào nhiều lĩnh vực đầu cơ. Do hoạt động thiếu minh bạch, rất khó đánh giá mức độ rủi ro thực sự. Một số rào chắn an toàn truyền thống, như quy định hạn chế đầu tư của quỹ hưu trí 401(k), đã bị dỡ bỏ dưới thời Trump, cho phép người Mỹ đưa tiền hưu trí vào tiền mã hóa, bất động sản hoặc quỹ vốn tư nhân – những tài sản vốn biến động mạnh.
Natasha Sarin, giáo sư tại Yale, nhận xét:“Ngay cả các nhà đầu tư tinh vi cũng không hiểu hết rủi ro.”
Các cảnh báo tương tự xuất hiện ở châu Âu. Thống đốc Ngân hàng Anh, Andrew Bailey, cho biết ông thấy dấu hiệu của “chia nhỏ và phân lớp tín dụng” – kỹ thuật từng góp phần gây ra khủng hoảng năm 2008. IMF cũng cảnh báo về “các nguy cơ ổn định mới”.
Thú vị là những ngân hàng lớn từng phản đối tiền mã hóa và tín dụng tư nhân nay quay sang ủng hộ. Jamie Dimon, CEO JPMorgan Chase, từng kêu gọi cấm tiền mã hóa, nay đã phát hành token kỹ thuật số riêng. Dù cảnh báo rủi ro, JPMorgan gần đây lại khuyến nghị nhà đầu tư bổ sung tài sản tín dụng tư nhân vào danh mục.
Theo Eswar Prasad, tác giả The Future of Money, các ngân hàng đang vừa cảnh báo vừa lao vào cơ hội vì áp lực cạnh tranh: “Họ muốn vừa phòng thủ vừa không bỏ lỡ lợi nhuận.”
Nợ công và nguy cơ mất ổn định ở cấp độ quốc gia
Trong khi thị trường tài chính phức tạp hóa, một nguy cơ nền tảng hơn đang âm ỉ: nợ công. Mỹ hiện nợ 38.000 tỷ USD, tương đương 125% GDP. Điều này đặt áp lực nặng nề lên vị thế đồng USD, khả năng huy động vốn của chính phủ và độ an toàn của trái phiếu kho bạc – vốn được xem là tài sản “an toàn nhất thế giới”.
Hai nhà kinh tế Alan Auerbach và William Gale cho rằng gánh nặng nợ công hiện tại là “không bền vững” và “không giống bất kỳ điều gì Mỹ từng đối mặt”. Các thay đổi chính sách bất định càng làm lung lay niềm tin vốn có của toàn cầu vào năng lực tài chính của Mỹ.
Theo Eswar Prasad, dù rủi ro từ hệ thống tài chính đáng lo, “mối nguy lớn hơn đang âm thầm ở phía sau chính là nợ công của các nền kinh tế phát triển”.
Tâm lý thị trường thêm phần hỗn loạn sau khi các cuộc chiến thuế quan do Trump khởi xướng khiến niềm tin vào tín dụng Mỹ suy yếu. Những thay đổi thất thường về chính sách thương mại, thuế và đầu tư làm cộng đồng doanh nghiệp khó hoạch định, gia tăng bất ổn và đẩy rủi ro vào hệ thống tài chính toàn cầu.
Khi rủi ro tích tụ, điều gì đang chờ phía trước?
Việc dự đoán tương lai của thị trường luôn khó. Nhà kinh tế Paul Samuelson từng nói vui: “Thị trường chứng khoán đã dự đoán 9 trong 5 cuộc suy thoái.” Nhưng giới chuyên môn vẫn đồng thuận rằng mức rủi ro hiện tại là đáng lo.
Kenneth Rogoff thừa nhận: “Rất khó biết điều gì sẽ xảy ra. Tôi không có cảm giác tốt về hướng đi chung của mọi thứ.”
Các yếu tố rủi ro – bong bóng AI, bùng nổ tín dụng tư nhân, nợ công cao kỷ lục, chính sách bất định – đang hội tụ theo cách khiến nhiều người liên tưởng đến những giai đoạn tiền khủng hoảng.
Dù chưa ai khẳng định điều gì sẽ xảy ra, sự tích tụ rủi ro “mọi nơi, mọi lúc” khiến tương lai kinh tế toàn cầu trở nên khó đoán hơn bao giờ hết.
shared via nytimes,
