Đậu tương: Quân cờ trong cuộc so găng Mỹ - Trung
04/09/25
 |
| Bản đồ quận Song Thành, một vùng nông thôn do Cáp Nhĩ Tân quản lý, tại nhà máy. Ảnh: Andrea Verdelli/The New York Times. |
Nếu Trung Quốc nắm trong tay kim loại đất hiếm, Mỹ và Brazil lại sở hữu loại “vũ khí” không kém phần quan trọng: đậu tương. Cuộc chiến thuế quan giữa Washington và Bắc Kinh đã đẩy loại nông sản tưởng như thuần túy nông nghiệp này thành trung tâm của bàn cờ thương mại quốc tế.
Khi đậu tương thành mặt trận mới
Trung Quốc nhập khẩu tới 3/5 lượng đậu tương giao dịch toàn cầu. Sự phụ thuộc này biến loại hạt nhỏ bé thành mắt xích thiết yếu trong chuỗi cung ứng nông nghiệp – thực phẩm. Kể từ cuối tháng 5, Bắc Kinh ngừng mua đậu tương Mỹ nhằm đáp trả quyết định áp thuế của Tổng thống Donald Trump. Hệ quả lập tức lan đến trái tim nông nghiệp Mỹ: Illinois, Iowa, Minnesota và Indiana. Lần đầu tiên sau nhiều năm, nông dân Mỹ bước vào vụ thu hoạch mà không có đơn hàng nào từ thị trường lớn nhất.
Ngày 19/8, Hiệp hội Đậu tương Mỹ cảnh báo ông Trump: “Càng kéo dài sang mùa thu mà không đạt thỏa thuận, thiệt hại với nông dân càng nghiêm trọng”.
Song rủi ro không chỉ nằm ở phía Mỹ. Brazil – quốc gia duy nhất đủ năng lực sản xuất và vận chuyển khối lượng khổng lồ đáp ứng nhu cầu Trung Quốc – sẽ chỉ thu hoạch vào đầu năm sau. Một trận hạn hán hay lũ lụt bất ngờ có thể đẩy Bắc Kinh vào thế khó.
Sản xuất nội địa: lời hứa nửa vời
Năm nay, nông dân Trung Quốc đón mùa vụ bội thu hiếm có. “Đây là vụ đậu tương tốt nhất tôi từng thấy trong nhiều năm,” nông dân Zhou Ping hào hứng nói bên cánh đồng xanh mướt ngang tầm đùi. Sản lượng ước đạt 21 triệu tấn – con số kỷ lục.
Nhưng ngay cả vậy, Trung Quốc vẫn cần nhập thêm 100-105 triệu tấn. Để dễ hình dung: khối lượng ấy có thể lấp đầy sân vận động Superdome ở New Orleans hơn 30 lần. Đây là cái giá tất yếu của quá trình tăng trưởng kinh tế: khẩu phần protein ngày càng lớn, số lượng lợn và gà nuôi công nghiệp tăng vọt, và cùng với đó là nhu cầu khổng lồ về thức ăn chăn nuôi.
Đậu tương biến đổi gen – vốn bị cấm trồng trong nước – trở thành lựa chọn chính cho ngành chăn nuôi. Còn đậu tương bản địa chủ yếu dành cho tiêu dùng trực tiếp: đậu phụ, sữa đậu nành.
Trước năm 2018, khi thương chiến Mỹ - Trung khởi phát, Bắc Kinh mua 1/4 đến 1/3 sản lượng đậu tương Mỹ. Sau đó, họ xoay trục mạnh sang Brazil. Năm ngoái, 71% lượng nhập khẩu đến từ quốc gia Nam Mỹ này; Mỹ chỉ chiếm 21%. Dù vậy, đậu tương vẫn là mặt hàng xuất khẩu lớn nhất của Mỹ sang Trung Quốc – một trong số ít lĩnh vực chưa bị Bắc Kinh thay thế bằng chính sách “Made in China 2025”.
Chính sách khuyến nông: không dễ đổi thói quen
Trung Quốc nhiều năm qua đổ tiền khuyến khích trồng đậu tương, đặc biệt ở tỉnh Hắc Long Giang giáp Nga. Mức trợ cấp cho nông dân: 17 USD/acre với ngô, 300 USD/acre với đậu tương. Nghe có vẻ hấp dẫn, nhưng thực tế, đa số ruộng vẫn phủ ngô. Lý do đơn giản: năng suất ngô cao gấp ba lần, lợi nhuận tính ra vẫn nhỉnh hơn.
Ngoài ra, trồng đậu tương tốn công chăm sóc, dễ bị cỏ dại lấn át. Trong khi đó, lực lượng lao động nông thôn ngày càng teo tóp, người trẻ đổ xô ra thành phố làm công nhân với mức lương hấp dẫn hơn nhiều so với cày cấy. “Ngô dễ trồng, ít rủi ro, còn đậu tương phiền phức hơn,” một nông dân ở Hắc Long Giang thẳng thắn nói.
Kỳ vọng từ Nga – thực tế phũ phàng
Giai đoạn Mỹ - Trung căng thẳng dưới nhiệm kỳ Trump, không ít người kỳ vọng Nga có thể thay thế Mỹ. Một số doanh nghiệp Trung Quốc thuê đất bên kia sông Amur, tại Siberia, để trồng đậu tương. Nhưng rồi họ vấp phải hàng loạt rào cản: phí đường sắt từ biên giới về sâu nội địa cao hơn hệ thống trong nước; khó thuyết phục các công ty chăn nuôi lớn ở miền trung Trung Quốc mua bã đậu nành từ xa; và sau 2022, khi Nga tấn công Ukraine, chính sách càng bất lợi.
Moskva áp thuế 20% lên xuất khẩu đậu tương chưa ép dầu, khuyến khích giữ lại phục vụ quân đội. Thậm chí Nga còn ưu tiên vận chuyển miễn phí bã đậu tương về phía tây, để nuôi nguồn cung thịt cho chiến trường. Kết quả: năm ngoái, xuất khẩu đậu tương Nga sang Trung Quốc giảm một nửa, chỉ còn 0,6% tổng nhập khẩu.
 |
| Ngư dân ở Hắc Hà, bên cạnh sông Amur, con sông tạo thành biên giới với Nga. Đậu nành được vận chuyển qua sông từ Nga đến Hắc Hà bằng thuyền vào mỗi tháng Mười, trước khi sông đóng băng. Ảnh: Keith Bradsher/The New York Times |
Bài toán thương mại hai chiều
Bất chấp căng thẳng, cán cân thương mại vẫn nghiêng mạnh về phía Trung Quốc: nước này bán sang Mỹ lượng hàng hóa gấp 3-4 lần những gì mua lại. Với ông Trump, đó là “bất công” cần sửa. Ông thậm chí viết trên mạng xã hội tháng trước: “Tôi hy vọng Trung Quốc nhanh chóng tăng gấp bốn lần đơn hàng đậu tương”.
Trong cuộc chơi này, Bắc Kinh vẫn giữ một lá bài: kho dự trữ chiến lược. Ước tính Trung Quốc nắm giữ tới 45 triệu tấn đậu tương – tương đương hai năm nhập khẩu từ Mỹ. Đây là nguồn “bảo hiểm” cho kịch bản xấu: thiên tai, dịch bệnh hay xung đột. Nhưng chưa rõ chính quyền sẵn sàng rút bao nhiêu từ kho dự trữ để duy trì vị thế đàm phán.
Đậu tương không chỉ là thức ăn cho gia súc; nó còn là chỉ báo về sức khỏe thương mại Mỹ - Trung, và là tấm gương phản chiếu mức độ dễ tổn thương của toàn bộ chuỗi cung ứng toàn cầu.
shared via nytimes,
