Tôi vừa thấy tương lai – nhưng không phải ở Mỹ
22/05/25
 |
| Ben Hickey |
Nhà báo Thomas Friedman đã có một trải nghiệm khó quên tại Thượng Hải, nơi ông đứng giữa hai lựa chọn: tới thăm Tomorrowland tại Disneyland – một phiên bản Mỹ giả tưởng, hay bước chân vào "Tomorrowland thực sự" – khu nghiên cứu mới của tập đoàn Huawei (Hoa Vỹ). Ông chọn Huawei, và rời đi với cảm giác... vừa choáng ngợp vừa lo ngại.
Chỉ mất hơn ba năm xây dựng, khu campus rộng bằng 225 sân bóng của Huawei gồm 104 tòa nhà được thiết kế riêng biệt, nối với nhau bằng tàu điện một ray, đủ chỗ làm việc cho 35.000 kỹ sư và nhà nghiên cứu. Có hơn 100 quán cà phê, phòng gym, và nhiều tiện ích để thu hút nhân tài công nghệ hàng đầu trong và ngoài Trung Quốc.
Đây là câu trả lời trực diện của Huawei sau khi Mỹ siết chặt lệnh cấm xuất khẩu công nghệ từ năm 2019, khiến hãng thiệt hại nặng. Nhưng thay vì gục ngã, Huawei được Bắc Kinh hậu thuẫn để phát triển công nghệ nội địa – và họ đã làm được. Trong năm 2023, Huawei gây chấn động toàn cầu với dòng điện thoại Mate 60 sử dụng chip tiên tiến do chính họ sản xuất, dù vẫn bị hạn chế tiếp cận công nghệ Mỹ. Họ còn tung ra smartphone gập ba màn hình đầu tiên trên thế giới và hệ điều hành riêng – Hongmeng (Harmony) – cạnh tranh với Apple và Google.
Không dừng lại ở đó, Huawei đẩy mạnh phát triển trí tuệ nhân tạo (AI) cho đủ mọi lĩnh vực: xe điện, xe tự hành, thiết bị khai thác tự động. Riêng năm 2024, họ đã lắp đặt 100.000 trạm sạc nhanh tại Trung Quốc. Trong khi đó, Mỹ – dù đã phân bổ 7,5 tỷ USD từ năm 2021 – tới cuối 2023 mới vận hành được… 214 trạm sạc tại 12 bang.
So sánh này làm nổi bật sự trái ngược. Trong khi Trung Quốc tăng tốc công nghiệp hóa bằng AI, chính trị Mỹ lại xoay quanh những cuộc tranh cãi về giới tính trong thể thao. Ông Trump tiếp tục hô hào dựng hàng rào thuế quan để "giải phóng" nước Mỹ, nhưng đồng thời làm suy yếu nền khoa học và nguồn nhân lực sáng tạo – điều vốn tạo ra ưu thế cạnh tranh của Mỹ.
Bắc Kinh gửi đi một thông điệp rõ ràng: "Chúng tôi không sợ các ông. Và các ông cũng không còn là ai như chính các ông nghĩ nữa."
Năm 2024, Wall Street Journal đưa tin lợi nhuận ròng của Huawei đã tăng gấp đôi nhờ phần cứng mới chạy bằng chip tự phát triển. Vậy mà một số thượng nghị sĩ Mỹ vẫn cho rằng Trung Quốc không thể tự sáng tạo nếu không được "chia sẻ công nghệ" từ phương Tây. Nhận định như vậy, theo Friedman, là mù mờ và nguy hiểm.
“Câu lạc bộ thể hình Trung Quốc” – chiến lược đào tạo toàn diện
Trung Quốc mỗi năm đào tạo 3,5 triệu sinh viên ngành STEM – tương đương tổng số sinh viên tốt nghiệp ở mọi bậc học của Mỹ. Họ có 39 trường đại học chuyên đào tạo kỹ sư ngành đất hiếm, trong khi Mỹ và châu Âu chỉ tổ chức vài khóa học lẻ tẻ.
Không chỉ kỹ sư, hệ thống giáo dục nghề của Trung Quốc cung cấp hàng chục nghìn thợ điện, thợ hàn, thợ mộc, thợ sửa máy mỗi năm. Nếu một công ty có ý tưởng, nhà máy có thể được dựng lên trong vài tuần – với linh kiện được đặt hàng nhanh chóng qua các chuỗi cung ứng số hóa. Trung Quốc hiện có hơn 550 thành phố kết nối bằng tàu cao tốc – điều khiến tàu Acela của Mỹ trở nên lạc hậu.
Ngay cả những người ăn xin cũng dùng QR code để nhận tiền. Và nếu bạn vi phạm pháp luật? Với hệ thống camera dày đặc, bạn sẽ bị bắt và “bốc hơi” rất nhanh.
Trung Quốc tăng tốc AI trong sản xuất, Mỹ… né tránh?
Trong 4 tháng, các công ty AI Trung Quốc như DeepSeek đã chứng minh họ có thể phát triển công cụ mã nguồn mở mà không cần phụ thuộc vào chip chuyên biệt của Mỹ. Tinh thần khởi nghiệp công nghệ tại Trung Quốc đang lên cao. Theo một kỹ sư ô tô từng làm tại Tesla: “Giờ đây, ai cũng khoe xem mình ứng dụng AI đến đâu – dù chưa hiểu rõ – vì sếp yêu cầu phải dùng.”
Tức là: nếu Trung Quốc – quốc gia có hệ thống sản xuất được kết nối kỹ thuật số hàng đầu thế giới – tiếp tục “bơm” AI vào mọi khâu sản xuất, từ thiết kế, thử nghiệm đến vận hành... Mỹ sẽ rất khó bắt kịp nếu chỉ ngồi dựng tường thuế.
Trump và bài toán mất niềm tin
Thomas Friedman thừa nhận ông từng ủng hộ Trump trong việc áp thuế đáp trả khi Trung Quốc cản trở hàng hóa Mỹ. Nhưng cách tiếp cận hiện nay của Trump lại mang tính mơ mộng: cứ dựng tường thuế là Mỹ sẽ tự sản xuất được mọi thứ như xưa. Điều đó bỏ qua thực tế là các sản phẩm phức tạp ngày nay – ô tô, iPhone, vắc-xin – đều dựa vào chuỗi cung ứng toàn cầu, không thể “tự cung tự cấp” ngay lập tức.
Friedman cho rằng hướng đi đúng là mô hình “Made in America, by American Workers, in Partnership with Chinese Capital and Technology” – tức là đảo ngược chiến lược mà Trung Quốc từng áp dụng khi phát triển những năm 1990: làm hàng tại Trung Quốc bằng vốn và công nghệ từ Mỹ, Nhật, Hàn.
Giờ đây, Mỹ nên mời gọi các doanh nghiệp Trung Quốc hợp tác xây dựng nhà máy tại Mỹ theo mô hình liên doanh 50-50, với cam kết dần tăng tỷ lệ nội địa hóa linh kiện. Đó là cách vừa kiểm soát được công nghệ, vừa thúc đẩy công nghiệp hóa.
Cơ hội win-win hay rơi vào thế lose-lose?
Vấn đề là: để làm được như vậy, hai nước cần xây dựng lại lòng tin – điều đang ngày càng thiếu hụt. Trong khi đó, cả Trung Quốc cũng không muốn chiến tranh thương mại: tầng lớp trung lưu nước này đang mất niềm tin do bong bóng bất động sản vỡ và các khoản chi tiêu công eo hẹp.
Chính quyền Bắc Kinh đang thiếu nguồn thu để hỗ trợ xuất khẩu – động lực tăng trưởng chính – giữa lúc Trump lại là nhà đàm phán không thể đoán định. Như chuyên gia Stanford Michele Gelfand nói: "Sự hỗn loạn không tạo ra kết quả lâu dài. Đàm phán thành công dựa trên niềm tin, không phải sự bất định."
Chúng ta sống trong một thế giới phụ thuộc lẫn nhau
Thomas Friedman kết lại bằng một hình ảnh mạnh mẽ: “Interdependence is no longer a choice. It’s our condition.” – tức là, liên kết toàn cầu không còn là sự lựa chọn mà là thực tế không thể phủ nhận.
Hoặc hai nước sẽ hợp tác để cùng đi lên. Hoặc sẽ cùng kéo nhau tụt lại.
Câu hỏi chỉ còn là: đến khi đôi bên nhận ra điều đó, liệu còn lại bao nhiêu giá trị trong nền kinh tế toàn cầu từng tạo ra sự thịnh vượng cho cả hai?
shared via nytimes,
