Từ dứa đến cá mú: Trung Quốc gia tăng sức ép kinh tế với Đài Loan
06/01/26
 |
| Một trang trại nuôi cá mú và nhà máy chế biến cá ở Fangliao, Đài Loan. Năm ngoái, 91% lượng cá mú xuất khẩu của Đài Loan là sang Trung Quốc. Ảnh: Lam Yik Fei |
Tại Fangliao, thị trấn ven biển ở miền nam Đài Loan, ông Lin Chun-lai đứng lặng bên những ao nuôi cá rộng khoảng 10.100 m², nơi hơn 70.000 con cá mú đã đến kỳ thu hoạch. Cách đây khoảng một thập kỷ, ông – vốn là thợ điện – mua lại trang trại này với kỳ vọng tận dụng nhu cầu ngày càng tăng của Trung Quốc đại lục đối với cá sống cao cấp. Chỉ sau vài năm, nghề nuôi cá giúp gia đình bốn người của ông có cuộc sống ổn định, thậm chí đủ dư dả để mở thêm một nhà nghỉ nhỏ.
Mọi thứ thay đổi đột ngột khi Bắc Kinh tuyên bố cấm hoàn toàn nhập khẩu cá mú từ Đài Loan. Quyết định này ngay lập tức cắt đứt con đường tiêu thụ quan trọng nhất của ông Lin và hàng trăm hộ nuôi cá khác, đẩy họ vào tình thế bấp bênh và giáng một đòn mạnh vào ngành thủy sản trị giá hàng chục triệu USD.
Ông Lin đặt câu hỏi, khi các thương lái Trung Quốc – vốn thường xuyên gọi điện đặt hàng vào thời điểm này trong năm – hoàn toàn im lặng kể từ khi lệnh cấm có hiệu lực: “Nếu không nuôi cá mú nữa thì tôi biết làm gì để sống?”
Lý do kỹ thuật hay động cơ chính trị?
Hải quan Trung Quốc cho biết họ phát hiện hóa chất bị cấm và dư lượng thuốc vượt ngưỡng cho phép trong một số lô cá mú nhập khẩu từ Đài Loan. Tuy nhiên, chính quyền Đài Bắc bác bỏ cáo buộc này, cho rằng lệnh cấm mang động cơ chính trị rõ ràng. Tổng thống Thái Anh Văn cam kết sẽ hỗ trợ các hộ nuôi cá vượt qua khó khăn.
Trong khi đó, Chủ tịch Tập Cận Bình nhiều lần khẳng định việc “thống nhất” Đài Loan với Trung Quốc là điều không thể tránh khỏi. Trái lại, phần lớn trong số 23 triệu người dân Đài Loan muốn duy trì hiện trạng tự trị trên thực tế. Song song với áp lực quân sự ngày càng gia tăng – thể hiện qua việc máy bay quân sự Trung Quốc thường xuyên áp sát hòn đảo – Bắc Kinh cũng không ngừng siết chặt các đòn bẩy kinh tế.
Những năm gần đây, Trung Quốc đã tìm cách cô lập Đài Loan trên trường quốc tế, lôi kéo các đồng minh ngoại giao còn sót lại của hòn đảo và ngăn cản Đài Bắc tham gia các tổ chức đa phương. Đồng thời, Bắc Kinh ngày càng sử dụng quyền tiếp cận thị trường 1,4 tỷ dân như một công cụ gây sức ép, trong đó các biện pháp hạn chế nhập khẩu nông – thủy sản nổi lên như một phương thức quen thuộc.
Tiền lệ từ “dứa tự do”
Trước cá mú, đến lượt dứa và táo sáp. Năm ngoái, Trung Quốc lần lượt cấm nhập khẩu dứa và táo sáp từ Đài Loan với lý do phát hiện sâu bệnh. Đáp lại, xã hội Đài Loan đã có một chiến dịch hiếm thấy: nhà hàng thi nhau tung ra thực đơn xoay quanh dứa, quan chức đăng ảnh ăn “dứa tự do” trên mạng xã hội, còn các cơ quan nhà nước khuyến khích công chức tiêu thụ nhiều hơn loại trái cây này. Nhật Bản và một số quốc gia khác cũng tăng nhập khẩu, giúp giảm bớt cú sốc.
Ông Hsieh Kun-sung, một nông dân trồng dứa tại Cao Hùng, nhớ lại: “Nhờ sự ủng hộ của người dân, việc kinh doanh của chúng tôi thậm chí còn tốt hơn trước.”
Tuy nhiên, với cá mú, kịch bản này khó lặp lại.
Cá mú và bài toán phụ thuộc
Theo số liệu chính phủ Đài Loan, năm ngoái 91% kim ngạch xuất khẩu cá mú – trị giá hơn 50 triệu USD – phụ thuộc vào thị trường Trung Quốc. Cá mú được xem là loại hải sản cao cấp, thường xuất hiện trong các dịp lễ hay tiệc quan trọng, không phải món ăn phổ thông như dứa. Ngay sau lệnh cấm, giá một số loại cá mú đã giảm từ khoảng 8,82 USD xuống còn 7,28 USD/kg.
Vấn đề không chỉ nằm ở giá. Phần lớn cá mú Đài Loan được xuất sang Trung Quốc dưới dạng cá sống, phù hợp với thị hiếu tiêu dùng thích “tươi tại chỗ” của khách hàng đại lục. Việc chuyển sang các thị trường xa hơn như Mỹ hay châu Âu đòi hỏi hệ thống “chuỗi lạnh” – vận chuyển và bảo quản đông lạnh – làm tăng đáng kể chi phí.
Ông Kuo Chien-hsien, giảng viên Đại học Quốc gia Gia Nghĩa, nhận định: “Vận chuyển cá sống sang Trung Quốc rất dễ. Nhưng nếu đột ngột thay đổi mô hình, điều đó thực sự rất khó.”
Cái giá của chiến lược tăng trưởng
Lệnh cấm lần này phơi bày rõ rủi ro từ sự phụ thuộc kinh tế quá lớn vào Trung Quốc – vấn đề đã âm ỉ từ nhiều năm. Năm 2010, hai bờ eo biển ký một thỏa thuận thương mại quan trọng, cắt giảm thuế với nhiều mặt hàng, trong đó có cá mú. Hàng loạt hộ nuôi cá Đài Loan nhanh chóng mở rộng sản xuất, dù chu kỳ nuôi cá mú có thể kéo dài tới năm năm.
Đến khi ông Chen Chien-chih tiếp quản doanh nghiệp gia đình vào 5 năm trước, cá mú đã là mặt hàng xuất khẩu chủ lực. Nhưng sau khi chứng kiến Trung Quốc lần lượt cấm dứa, táo sáp, rồi cảnh báo về hóa chất trong cá mú, ông và vợ bắt đầu lo ngại. Trước khi lệnh cấm chính thức được ban hành, họ đã vội bán bớt một nửa trong số 6.000 con cá.
Bà Pan Chiung-hui nói: “Chúng tôi đã cố gắng đa dạng hóa. Nhưng vẫn chưa đủ. Chúng tôi vẫn phụ thuộc rất nhiều vào thị trường Trung Quốc.”
Nỗ lực ứng phó của chính quyền
Những ngày gần đây, cơ quan nông nghiệp Đài Loan đã liên hệ với các hộ nuôi cá để bàn các biện pháp hỗ trợ: cho vay lãi suất thấp, trợ cấp thức ăn, mở rộng tiêu thụ nội địa và tìm thị trường xuất khẩu mới. Một ý tưởng đang được xem xét là đưa cá mú vào các suất ăn đóng gói bán tại nhà ga và trên tàu hỏa.
Cơ quan Thủy sản Đài Loan cho biết sẽ chi hơn 13 triệu USD để hỗ trợ ngành. Hội đồng Nông nghiệp cũng cân nhắc việc khiếu nại Trung Quốc lên Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), dù triển vọng chưa rõ ràng. Phía Trung Quốc hiện chưa phản hồi các đề nghị trao đổi từ Đài Bắc.
Tìm đường sống trong bất định
Nếu lệnh cấm kéo dài, nhiều nông dân buộc phải bán cá trong nước với giá thấp, hoặc để cá tiếp tục ở ao – làm tăng nguy cơ chết do quá tải mật độ. Ông Lin Chun-lai đang trông cậy vào một loài cá khác, cá chỉ vàng bốn râu, cũng được ưa chuộng tại Trung Quốc. Nhưng ông hiểu rõ rủi ro: năm ngoái, hơn 70% kim ngạch xuất khẩu loại cá này – gần 40 triệu USD – cũng hướng về đại lục.
Ông nói: “Khách hàng lớn nhất của chúng tôi vẫn là Trung Quốc.”
Câu chuyện cá mú cho thấy cách Trung Quốc sử dụng thương mại như một công cụ địa chính trị, đồng thời đặt Đài Loan trước bài toán khó: làm sao giảm lệ thuộc kinh tế mà không làm tổn thương chính những ngành nghề đã gắn chặt với thị trường khổng lồ bên kia eo biển. Trong bối cảnh căng thẳng tiếp diễn, mỗi con cá, trái dứa hay sản phẩm nông nghiệp đều có thể trở thành một quân cờ trên bàn cờ chính trị khu vực.
shared via nytimes,
