Các xưởng gia công nhỏ của Trung Quốc lao đao: Thuế quan Mỹ chỉ là một phần nguyên nhân
01/08/25
 |
| Đường phố ở các khu sản xuất của Quảng Châu ít đông đúc hơn so với thời điểm người tiêu dùng Mỹ đổ xô đến các gã khổng lồ thương mại điện tử Trung Quốc như Shein và Temu. Ảnh: Qilai Shen |
Trong cái nắng hầm hập 36 độ với độ ẩm cao ngột ngạt tại Quảng Châu – thủ phủ ngành may mặc của Trung Quốc – những xưởng may nhỏ đang hoạt động phải vật lộn với khí hậu khắc nghiệt. Nhưng điều đáng lo hơn là hơn một nửa trong số hàng trăm nhà máy nhỏ tại đây đã đóng cửa, cửa cuốn sập xuống, vắng lặng bất thường. Những tấm biển đỏ chói treo khắp nơi với dòng chữ “cho thuê” hoặc “bán nhà xưởng” – báo hiệu cơn khủng hoảng đang âm thầm lan rộng.
Tổn thương kép từ thương chiến và xu hướng dịch chuyển ngành
Mặc dù gần đây Mỹ và Trung Quốc đang tiến đến một thỏa thuận đình chiến thương mại, nhưng tình trạng thực tế tại các khu công nghiệp ven sông Châu Giang lại không mấy khả quan. Hậu quả của các đợt áp thuế ăn miếng trả miếng trong suốt mùa xuân vẫn còn nguyên hiệu lực. Các doanh nghiệp xuất khẩu Trung Quốc đang phải gánh mức thuế từ 30% trở lên khi xuất hàng sang Mỹ – mức cao chưa từng thấy trong lịch sử thương mại song phương.
Tỉnh Quảng Đông – trung tâm sản xuất nhẹ lớn nhất Trung Quốc – đang chịu tác động kép: vừa mất ưu đãi thuế quan cho các đơn hàng dưới 800 USD, vừa phải vật lộn với chiến lược chuyển dịch từ ngành công nghiệp nhẹ sang các ngành công nghệ cao như xe điện và năng lượng mặt trời.
Sự thay đổi này khiến các nhà máy nhỏ, vốn chủ yếu phục vụ cho các nền tảng thương mại điện tử như Shein hay Temu, rơi vào tình trạng thiếu đơn hàng trầm trọng. Tại nhiều con phố vốn nhộn nhịp, người lao động giờ đây xếp hàng dài tại các hội chợ việc làm hoặc gõ cửa từng xưởng mong tìm được việc mới.
Hu Ke, một công nhân với hơn 10 năm kinh nghiệm, cho biết: “Lượng đơn hàng đã giảm một nửa so với mùa xuân năm ngoái. Năm nay thực sự rất tệ.”
Chi phí leo thang, điều kiện làm việc thay đổi
Không chỉ thiếu việc, các xưởng may còn phải đối mặt với chi phí vận hành ngày càng cao. Người lao động không còn chấp nhận làm việc trong môi trường ngột ngạt như trước. Theo ông Lý Á Nhiên – chủ một xưởng may quần áo tại Quảng Châu – việc lắp điều hòa vốn hiếm hoi trước đây nay trở thành yêu cầu phổ biến.
“Nhu cầu sống của người lao động đã khác xưa. Họ kỳ vọng điều kiện làm việc tốt hơn,” ông nói. Xưởng của ông đã chi hơn 3.000 USD để lắp ba máy điều hòa, khiến hóa đơn điện tăng thêm 1.000 USD/tháng – tương đương 5% tổng chi phí vận hành.
Để cắt giảm chi phí, ông Lý buộc phải giảm nhân sự từ gần 50 người xuống còn 20. Nhiều nhà máy khác cũng hành động tương tự sau kỳ nghỉ Tết Nguyên đán – không tái tuyển dụng như các năm trước mà âm thầm thu hẹp quy mô thông qua chính sách “tự nghỉ việc”.
Áp lực tiền lương và lợi nhuận bốc hơi
Theo ông Dương Đạo Dũng – quản lý một nhà máy chuyên sản xuất sơ mi – chi phí lao động tiếp tục là gánh nặng. Những công việc khó như ủi áo sơ mi, thường được giao cho lao động trẻ chưa qua đào tạo, giờ đây yêu cầu mức lương tối thiểu từ 1.100 USD/tháng. Trong khi đó, thợ may lành nghề (thường lớn tuổi, ít lựa chọn nghề nghiệp) lại chấp nhận giảm lương nhẹ, về mức khoảng 1.400 USD/tháng.
Dù mức lương này còn cao hơn nhiều so với 25 năm trước (khi công nhân chỉ kiếm được 100 USD/tháng), giá thành sản phẩm lại đang lao dốc. Ông Dương cho biết giá sỉ cho mỗi chiếc áo sơ mi đã giảm từ 1,67 USD xuống còn 1,40 USD chỉ trong vòng một năm.
“Hàng thì rẻ mà chi phí thì tăng, làm sao lời nổi?” ông thở dài. “Thị trường nội địa giờ cũng cạnh tranh như chạy đua chuột.”
Sự co cụm của công xưởng – hệ quả tất yếu của cấu trúc dân số mới
Sự suy yếu của ngành sản xuất nhẹ tại Trung Quốc phản ánh một thay đổi sâu rộng: lực lượng lao động đang già hóa và ngày càng có trình độ học vấn cao hơn. Số lượng thanh niên tròn 18 tuổi mỗi năm đã giảm mạnh – từ 25,5 triệu người hai thập kỷ trước xuống còn chưa đến 16 triệu hiện nay. Tình hình sẽ còn xấu hơn, khi số trẻ sinh ra mỗi năm liên tục giảm dưới ngưỡng 10 triệu trong ba năm gần nhất.
Trong khi đó, hệ thống giáo dục đại học mở rộng nhanh chóng. Năm 2024, khoảng 2/3 thanh niên 18 tuổi đã nhập học đại học hoặc cao đẳng, so với chỉ 20% vào năm 2005. Điều này khiến nhóm lao động trẻ không còn mặn mà với ngành sản xuất gia công, trong khi nhóm tốt nghiệp đại học lại đang vật lộn tìm việc – nhiều người buộc phải chạy xe giao hàng để kiếm sống.
Ngược lại, nhóm công nhân trung niên – vốn ít được nhắc tới – vẫn miệt mài bám trụ trong các xưởng nhỏ tại Quảng Châu. Họ chính là trụ cột duy trì sự tồn tại mong manh cho ngành gia công Trung Quốc, giữa lúc các quốc gia như Việt Nam, Bangladesh nhanh chóng thay thế vai trò “công xưởng thế giới” với chi phí thấp hơn.
Triển vọng mong manh khi phụ thuộc vào thương mại Mỹ - Trung
Trong bối cảnh thiếu đơn hàng, chi phí tăng, dân số già hóa và lực lượng lao động thay đổi, các chủ xưởng nhỏ tại Trung Quốc đặt hy vọng lớn vào sự ổn định trong quan hệ thương mại với Mỹ.
Tuy nhiên, chính sách của chính quyền Tổng thống Donald Trump – từ siết ưu đãi thuế quan đến áp thuế mới – đang phủ bóng đen lên hy vọng ấy. Số liệu mới nhất cho thấy, xuất khẩu của Trung Quốc sang Mỹ trong quý 2 đã giảm gần 24% so với cùng kỳ năm trước. Dù xuất khẩu sang các nước đang phát triển có tăng, nhưng phần lớn chỉ là “trạm trung chuyển” sang thị trường Mỹ.
Các nhà sản xuất Trung Quốc đang rơi vào vòng luẩn quẩn: đơn hàng giảm → phải giảm nhân công → khó duy trì chất lượng → càng khó giữ khách hàng → đơn hàng tiếp tục giảm.
Trong quá trình chuyển mình sang các ngành công nghệ cao, Trung Quốc đang dần từ bỏ vai trò “xưởng may toàn cầu” từng làm nên phép màu kinh tế ba thập kỷ trước. Thế nhưng, hàng triệu người lao động, chủ xưởng nhỏ và cả chuỗi cung ứng toàn cầu vẫn đang loay hoay thích nghi với thực tế mới – nơi mà mức thuế, mức lương và điều kiện lao động đều thay đổi quá nhanh.
“Tôi chỉ hy vọng mọi thứ sớm ổn định lại,” ông Lý – chủ xưởng may – nói. “Chỉ cần thương mại bớt biến động, chúng tôi mới có cơ hội sống sót.”
shared via nytimes,
