Trung Quốc hưởng lợi khi Tổng thống Donald Trump tự tay nhường vai trò lãnh đạo kinh tế toàn cầu
23/01/26
 |
| Tổng thống Donald Trump phát biểu tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới hôm thứ Tư: “Ai cũng lợi dụng nước Mỹ." Ảnh: Doug Mills |
Davos và “lời tiễn biệt” trật tự tự do sau Thế chiến II
Trong bài phát biểu dài và lan man tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới ở Davos, Tổng thống Donald Trump đã đưa ra một thông điệp khó nhầm lẫn: Mỹ không còn muốn giữ vai trò trụ cột của trật tự kinh tế – an ninh tự do mà Washington cùng đồng minh xây dựng sau Thế chiến II. Giọng điệu bài nói pha trộn giữa phô trương, bực dọc và tự tán dương, như một nghi thức “làm lễ” cho phần còn lại của vai trò lãnh đạo kiểu cũ.
Trước khán phòng nơi giới tinh hoa toàn cầu vốn tôn Davos như thánh địa của toàn cầu hóa, Trump tuyên bố Mỹ sẽ thôi cung cấp ưu đãi tiếp cận thị trường và bảo trợ an ninh cho các đồng minh châu Âu mà ông coi là “ăn theo”. Trump tái khẳng định sẽ đẩy mạnh chiến tranh thương mại, miêu tả thuế quan như “giá vé vào cửa” đối với thị trường 300 triệu người tiêu dùng. Vị tổng thống nói: “Mỹ đang giữ cả thế giới nổi. Ai cũng lợi dụng Mỹ.”
Đến tối cùng ngày, Trump lại đổi giọng về Greenland, đăng trên mạng xã hội rằng sẽ tạm thời không dùng thuế quan để ép Đan Mạch nhượng quyền kiểm soát hòn đảo này, ít nhất là trong lúc các trợ lý cấp cao của ông tiếp tục trao đổi với phía châu Âu. Sự đảo chiều đó giúp hạ nhiệt nguy cơ trước mắt, nhưng không thể xóa ý nghĩa của cú đánh vào trật tự kinh tế toàn cầu mà ông vừa thực hiện chỉ vài giờ trước.
Trong cùng khán phòng, Trung Quốc xuất hiện như “người lớn”
Điều mỉa mai của Davos là Trump đứng đúng tại khán phòng nơi, chín năm trước, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình từng trình bày mình như người bảo vệ hợp tác quốc tế. Năm 2017, chỉ vài ngày trước lễ nhậm chức nhiệm kỳ đầu của Trump, ông Tập lên tiếng ủng hộ “toàn cầu hóa kinh tế”, cảnh báo chủ nghĩa bảo hộ giống như tự nhốt mình trong căn phòng tối: tránh được gió mưa nhưng cũng chặn luôn ánh sáng và không khí. Ông nói: “Không ai là người thắng trong cuộc chiến tranh thương mại.”
Khi đó cũng như bây giờ, thế giới vẫn hoài nghi tuyên bố “trách nhiệm” của Trung Quốc. Bắc Kinh bị cáo buộc trợ cấp công nghiệp quy mô lớn, gây sức ép lên việc làm từ Mỹ đến Đông Nam Á; vận hành một nhà nước giám sát đàn áp bất đồng chính kiến, nhà báo và tổ chức lao động; gia tăng đe dọa Đài Loan và các nước láng giềng. Ngay cả đồng minh thân cận cũng khó coi Trung Quốc là hình mẫu của “sân chơi công bằng”.
Tuy nhiên, trong gần một thập niên qua, cảm nhận lại mạnh lên rằng Trung Quốc – ít nhất ở cấp độ diễn ngôn – đang bám vào những giá trị kinh tế mà Trump công khai từ bỏ: tham gia thể chế đa phương để thúc đẩy lợi ích, tin vào khả năng tạo của cải của thương mại toàn cầu, thừa nhận không quốc gia nào đủ lớn để “đi một mình”. Bằng bài phát biểu 90 phút trước giới tinh hoa, Trump tự làm nổi bật tương phản ấy, dù nhiều nghi ngại về một thế giới chịu ảnh hưởng của Bắc Kinh vẫn tồn tại.
Eswar Prasad, chuyên gia thương mại quốc tế tại Cornell, nhận định Trung Quốc muốn khoác áo “người lớn trong phòng” trong khi Mỹ thể hiện sự thù địch thất thường. Nhưng ông cũng đặt câu hỏi liệu thế giới đã sẵn sàng “ngả hẳn” vào vòng tay Trung Quốc hay chưa.
Châu Âu: Giữa đồng minh truyền thống và đối tác “bất đắc dĩ”
Trong một kỷ nguyên mà Mỹ ngả sang chủ nghĩa dân tộc, châu Âu và Trung Quốc có những điểm giao nhau đáng kể. Cả hai, trên danh nghĩa, ủng hộ thương mại dựa trên luật lệ – dù Trung Quốc thường bị cáo buộc vi phạm chi tiết. Cả hai thừa nhận thực tế biến đổi khí hậu và huy động vốn cũng như năng lực công nghệ để ứng phó.
Trung Quốc hiện dẫn đầu nhiều mảng công nghệ năng lượng sạch, từ pin mặt trời, tuabin gió đến xe điện và pin. Châu Âu, dù có những bước lùi gần đây, vẫn đặt mục tiêu tham vọng về giảm phát thải. Trump dùng Davos để chế giễu “trò lừa xanh”, ca ngợi việc Mỹ quay lại nhiên liệu hóa thạch. Ông nói Mỹ tránh được “sụp đổ năng lượng” mà châu Âu phải chịu vì theo đuổi “green new scam”.
Trump thậm chí gợi ý rằng nhà sản xuất Trung Quốc đang “cười thầm” khi bán tuabin gió cho người mua châu Âu, gọi họ là “ngu ngốc”, Trung Quốc “chủ yếu dùng than”. Thực tế, Bắc Kinh vừa mở rộng năng lượng tái tạo với tốc độ lớn, vừa giảm dần – dù vẫn còn đáng kể – mức phụ thuộc vào than.
Dù vậy, châu Âu và Trung Quốc vẫn là đối thủ công nghiệp lớn. Nền kinh tế đầu tàu của EU, đặc biệt Đức, có ngành ô tô quy mô lớn, trong khi Trung Quốc đã trở thành nguồn cung thống trị về xe điện và pin.
Ukraine là “nêm” lớn nhất giữa châu Âu và Bắc Kinh
Theo Adam Tooze, sử gia kinh tế tại Columbia, điểm chia rẽ lớn nhất giữa châu Âu và Trung Quốc là Ukraine. Việc Bắc Kinh kiên quyết không lên án Nga bị xem là không thể chấp nhận ở châu Âu – nơi Tổng thống Vladimir Putin bị lo ngại và căm ghét. Tooze cho rằng người châu Âu có thể đứng gần Trung Quốc hơn nếu không có rào cản Ukraine, thứ chặn lại một dạng “đa phương Á-Âu” có thể hình thành.
Davos và cả châu Âu vốn hồi hộp chờ Trump, nhất là sau các đe dọa chiếm Greenland. Chỉ riêng khả năng xung đột Mỹ – Đan Mạch đã làm lung lay uy tín NATO. Trong bài phát biểu, Trump lặp lại quan điểm rằng NATO hoạt động như một “quỹ từ thiện an ninh” do Mỹ cung cấp. Ông gọi Greenland là “một miếng băng lạnh, vị trí tệ” nhưng có vai trò trong hòa bình và bảo vệ thế giới, và coi yêu cầu đó là “rất nhỏ” so với những gì Mỹ đã cho đồng minh “nhiều thập niên” qua.
Một ngày trước bài phát biểu, Bộ trưởng Thương mại Mỹ Howard Lutnick còn tuyên bố hệ thống thương mại toàn cầu – vốn được thiết kế nhiều theo ý Mỹ – đã thuộc về quá khứ, cho rằng toàn cầu hóa đã thất bại với phương Tây và nước Mỹ.
Thuế quan như công cụ quyền lực: Cả bạn lẫn thù
Trong cùng tuần, Thủ tướng Canada – Mark Carney đưa ra đối trọng, miêu tả trật tự thế giới đang “đứt gãy” và mở ra “thực tế tàn bạo” nơi địa chính trị cường quốc không chịu ràng buộc. Trump, ở chiều ngược lại, nhắc thế giới rằng ông sẵn sàng áp thuế với cả đồng minh lẫn đối thủ.
Ông kể một câu chuyện mang tính ngẫu hứng về việc năm ngoái quyết định áp thuế cao với hàng nhập từ Thụy Sĩ để giảm thâm hụt thương mại. Ban đầu là 30%, sau một cuộc điện thoại với Tổng thống Thụy Sĩ – Karin Keller-Sutter – người ông nhấn mạnh là “một phụ nữ” và “nói lặp đi lặp lại” rằng Thụy Sĩ nhỏ – ông nâng mức thuế lên 39%, vì “bà ấy làm tôi khó chịu”. Rồi sau đó, khi Rolex đến vận động, ông giảm thuế xuống 15% – kèm lời nhắc: “Không có nghĩa là nó không tăng trở lại.”
Đó là thứ logic làm Davos lạnh sống lưng: thuế quan không chỉ là chính sách thương mại, mà là công cụ quyền lực mang tính cá nhân hóa. Trong khoảng trống do Mỹ tự tạo ra khi rút khỏi vai trò kiến tạo trật tự, Trung Quốc – dù còn nhiều vấn đề – có thêm cơ hội xuất hiện như bên đề cao hợp tác và luật lệ.
shared via nytimes,
