Lãnh đạo nam của Trung Quốc phát tín hiệu: Phụ nữ nên trở về nhà
20/01/26
 |
| Các lãnh đạo Đảng Cộng sản Trung Quốc và nhà nước, trong đó có Chủ tịch Tập Cận Bình, tham dự Đại hội Phụ nữ Toàn quốc lần thứ 13 tại Bắc Kinh tháng trước. Ảnh: Yao Dawei/Xinhua |
Đại hội phụ nữ nhưng tiếng nói nổi bật lại là đàn ông
Tại sự kiện chính trị cấp cao dành cho phụ nữ ở Trung Quốc, nhân vật xuất hiện dày đặc nhất lại là một người đàn ông. Trong lễ khai mạc Đại hội Phụ nữ Toàn quốc, Chủ tịch Tập Cận Bình ngồi vị trí trung tâm. Hình ảnh cận cảnh ông được đưa lên trang nhất cơ quan ngôn luận của Đảng ngày hôm sau. Đến phiên bế mạc, ông từ đầu bàn tròn lớn trực tiếp “giảng” cho các đại biểu nữ.
Trong bài phát biểu, ông kêu gọi “chủ động bồi dưỡng một kiểu văn hóa hôn nhân và sinh con mới”, đồng thời nhấn mạnh nhiệm vụ của cán bộ là định hướng quan niệm của giới trẻ về “tình yêu và hôn nhân, sinh sản và gia đình”. Điều đáng chú ý là, khác với những năm trước, thông điệp lần này gần như tập trung vào gia đình và sinh đẻ, thay vì nhắc đến vai trò của phụ nữ trong lao động và phát triển kinh tế.
Đại hội mang tính biểu tượng nhưng năm nay mang ý nghĩa khác
Đại hội Phụ nữ Toàn quốc diễn ra 5 năm một lần, lâu nay được xem như sân khấu để Đảng Cộng sản thể hiện “cam kết” với phụ nữ. Dù phần lớn mang tính biểu tượng, năm nay đại hội trở nên nhạy cảm hơn bao giờ hết: đây là lần đầu trong hai thập niên bộ máy hoạch định chính sách cấp cao của Đảng không có phụ nữ.
Trong bối cảnh đó, cách các quan chức “hạ tông” bình đẳng giới trở thành điểm nhấn. Trong diễn văn, ông Tập không đề cập đến phụ nữ tại nơi làm việc. Thay vào đó, trọng tâm được đặt vào mục tiêu: phụ nữ kết hôn, sinh con, chăm sóc gia đình.
Khủng hoảng dân số và kinh tế là động lực thúc đẩy “trở về nhà”
Trung Quốc đang đối mặt cuộc khủng hoảng nhân khẩu học khi tỷ lệ sinh lao dốc, dân số bắt đầu thu hẹp lần đầu kể từ thập niên 1960. Nhà chức trách liên tục tung ra các chương trình kích sinh như trợ cấp tiền mặt, ưu đãi thuế, hỗ trợ chính sách… nhưng hiệu quả hạn chế.
Trong tình thế vừa chịu áp lực dân số, vừa tăng trưởng chậm lại, vừa lo ngại sự trỗi dậy của nữ quyền, Đảng lựa chọn một lối đi rõ ràng: kêu gọi phụ nữ quay về các vai trò truyền thống, nuôi trẻ và chăm người già. Theo cách diễn đạt của ông Tập, đây là phần việc thiết yếu cho “con đường hiện đại hóa của Trung Quốc”. Nhưng với nhiều người, đó là dấu hiệu của một bước lùi đáng báo động.
Yaqiu Wang, giám đốc nghiên cứu về Hồng Kông, Trung Quốc và Đài Loan tại Freedom House, cho rằng phụ nữ Trung Quốc đã cảnh giác với xu hướng này và phản ứng trong nhiều năm qua. Theo bà, nhiều phụ nữ được trao quyền và liên kết trong cuộc đấu tranh chống hai tầng áp lực: nhà nước chuyên chế và xã hội gia trưởng.
Kiểm soát tiếng nói nữ quyền và né tránh những vấn đề cốt lõi
Bài viết chỉ ra rằng, nhiều mối quan tâm của phụ nữ không được giải quyết, thậm chí bị coi là thách thức trực tiếp đối với quyền lực. Trên mạng xã hội, các cuộc thảo luận về quấy rối tình dục, bạo lực giới, phân biệt đối xử thường bị dập tắt. Các phong trào ủng hộ nạn giới dễ bị “tắt lửa”. Những nhà hoạt động nữ quyền và tiếng nói mạnh mẽ có thể bị bắt giam. Phong trào #MeToo từng lóe lên năm 2018 đã bị đẩy vào hoạt động âm thầm.
Ngôn ngữ tại đại hội cũng phản chiếu cách lãnh đạo nhìn về vai trò phụ nữ. Chủ tịch nước Tập Cận Bình thúc đẩy chương trình cứng rắn nhằm phục hồi các giá trị mà ông coi là truyền thống. Tại đại hội, ông khuyến khích các nữ lãnh đạo “kể những câu chuyện hay về gia phong”, hướng phụ nữ phát huy “vai trò riêng” trong việc gìn giữ “đức tính truyền thống” của dân tộc.
Đáng chú ý, ông Đinh Tiết Tường – Phó thủ tướng và cấp phó của ông Tập – trong bài phát biểu khai mạc đã không nhắc đến cụm từ vốn được xem là “mặc định” suốt hai thập niên: bình đẳng giới là chính sách quốc gia cơ bản.
Từ “tự hiện thực hóa” sang “làm đúng vai”
Hanzhang Liu, giáo sư nghiên cứu chính trị tại Pitzer College, nhận xét diễn ngôn hiện nay tương phản mạnh với khoảng một thập niên trước, khi lãnh đạo nhấn mạnh cả bình đẳng lẫn sự tự hiện thực hóa của phụ nữ. Bà nói: “Trước đây, công việc phụ nữ là vì phụ nữ, cho chính phụ nữ. Còn bây giờ, thông điệp là: nơi phụ nữ có thể làm việc ý nghĩa nhất là ở nhà với gia đình.”
Đại hội Phụ nữ cũng không phải không gian nơi cuộc đấu tranh quyền lợi diễn ra mạnh mẽ. Sự kiện do Liên hiệp Phụ nữ Toàn quốc tổ chức – cơ quan được Đảng tài trợ và chuyên thúc đẩy chính sách – nên thường đại diện cho trật tự chính trị sẵn có. Vì vậy, trọng tâm thảo luận năm nay nghiêng về vận động các cấp lãnh đạo quảng bá giá trị gia đình truyền thống, với kỳ vọng “ca ngợi quá khứ” sẽ khiến phụ nữ ưu tiên gia đình, qua đó giải bài toán sinh đẻ.
“Tiện” cho nhà nước trong lúc phúc lợi yếu và dân số già
Việc nhấn mạnh phụ nữ trở về nhà cũng được nhìn nhận như một lựa chọn thuận tiện trong bối cảnh Trung Quốc đối mặt thách thức kinh tế lớn nhất nhiều thập niên, trong khi hệ thống an sinh xã hội bị đánh giá là kém phát triển và khó gánh xã hội già hóa nhanh.
Minglu Chen, giảng viên cao cấp tại Đại học Sydney, cho rằng phụ nữ luôn được nhà nước nhìn như một “công cụ” theo cách này hay cách khác. Nhưng hiện nay, xét theo “kinh tế chính trị”, việc đẩy phụ nữ về nhà giúp giảm áp lực phúc lợi, vì họ đảm nhiệm chăm sóc trẻ nhỏ và người cao tuổi.
Người trẻ không mặn mà kết hôn, sinh con
Xu hướng ít kết hôn và ít sinh con đã tích tụ nhiều năm, và lời kêu gọi của Chủ tịch nước Tập Cận Bình đang đẩy phụ nữ vào vai trò mà họ từ lâu đã dè chừng hoặc từ chối. Nhiều phụ, nữ trẻ, có học thức ở các đô thị lớn trân trọng độc lập tài chính và ngại hôn nhân vì áp lực sinh con và hy sinh sự nghiệp.
Trong bối cảnh kinh tế suy yếu, thất nghiệp gia tăng và chi phí nuôi con thuộc nhóm đắt đỏ nhất thế giới, người trẻ thể hiện sự lưỡng lự trước việc lập gia đình. Bài viết cho rằng các nỗ lực hiện tại khó có thể nâng tỷ lệ sinh đủ để đảo chiều suy giảm dân số, trừ khi nhà nước áp dụng các biện pháp trừng phạt nhằm gây bất lợi hoặc gạt ra bên lề những phụ nữ chọn không sinh con.
Fubing Su, giáo sư khoa học chính trị tại Vassar College, nhận định kịch bản đó tuy khó xảy ra nhưng không hoàn toàn bất khả. Ông nhắc lại thời kỳ chính sách một con, khi nhà nước từng dùng phạt tiền, cưỡng bức phá thai và triệt sản để kiểm soát dân số cho đến khi chấm dứt hạn chế vào năm 2015. Ông nói: “Nếu Đảng có thể hy sinh thân thể và quyền sinh sản của phụ nữ vì chính sách một con, họ cũng có thể áp đặt ý chí lên phụ nữ lần nữa.”
shared via nytimes,
