Trung Quốc – đất nước của người tiết kiệm đang chìm trong làn sóng nợ tiêu dùng
07/08/25
 |
| Ảnh: Lisk Feng |
Khi chính phủ khuyến khích vay nợ để cứu nền kinh tế
Trung Quốc từ lâu được biết đến là quốc gia của những người tiết kiệm. Tuy nhiên, trong bối cảnh nền kinh tế trì trệ kéo dài bốn năm, chính phủ đang nỗ lực thúc đẩy tiêu dùng bằng cách khuyến khích người dân chi tiêu và vay nợ nhiều hơn.
Cơ quan quản lý tài chính quốc gia Trung Quốc đã kêu gọi các ngân hàng mở rộng cho vay tiêu dùng và nới lỏng điều kiện trả nợ kể từ tháng 3/2025. Tháng 7, các nhà hoạch định chính sách cũng cam kết cung cấp các dịch vụ tài chính “sáng tạo” nhằm kích thích tiêu dùng nội địa.
Tuy nhiên, khi ngày càng nhiều người tiêu dùng Trung Quốc lâm vào cảnh vỡ nợ, lời kêu gọi vay nợ của chính phủ vấp phải sự dè chừng. Từ năm 2021–2024, tổng tiết kiệm hộ gia đình của Trung Quốc đã tăng 50%, do người dân lo ngại trước sự sụt giảm nghiêm trọng của giá bất động sản và đổ tiền vào ngân hàng. Song song đó, số khoản vay không thể trả đúng hạn gần như đã tăng gấp đôi.
Với Bắc Kinh, thúc đẩy tín dụng tiêu dùng có thể là giải pháp nhanh chóng để hỗ trợ tăng trưởng. Nhưng đằng sau chiến lược này là một cuộc khủng hoảng nợ cá nhân đang âm thầm lan rộng, đặc biệt là trong giới trẻ – những người đang vật lộn với thất nghiệp, lương thấp và thiếu hiểu biết về tài chính.
Những vòng xoáy nợ vô hình
Từ công nhân nhà máy, nhân viên văn phòng cho đến tài xế giao hàng – rất nhiều người đang sống lay lắt giữa nỗi lo vỡ nợ, bị đòi nợ điện thoại và cảm giác xấu hổ thường trực.
Một kỹ sư công nghệ 27 tuổi tại Thượng Hải cho biết anh liên tục phải vay từ ứng dụng tài chính này để trả nợ cho ứng dụng khác. “Tôi cảm thấy bị mắc kẹt trong vòng lặp vô tận”, anh Xia chia sẻ và yêu cầu giấu tên đầy đủ vì sợ bị trả đũa. Ba người khác được phỏng vấn cũng yêu cầu ẩn danh.
Thực tế, khoảng cách giàu nghèo tại Trung Quốc đang nới rộng. Những người có điều kiện thì tích lũy thêm tiền phòng rủi ro, trong khi những người ở tầng lớp dưới buộc phải vay nợ để duy trì cuộc sống.
Khảo sát gần đây của Ngân hàng Trung ương Trung Quốc với 20.000 người ở 50 thành phố cho thấy niềm tin tiêu dùng đang ở mức thấp kỷ lục. Người dân cảm thấy công việc ngày càng bất ổn và chi tiêu ít hơn so với giai đoạn dịch Covid-19 căng thẳng nhất.
Năm ngoái, theo công ty nghiên cứu Gavekal Dragonomics, từ 25–34 triệu người đã vỡ nợ cá nhân – gấp đôi so với năm 2019. Nếu tính cả những khoản quá hạn nhưng chưa vỡ nợ, số người vay có rủi ro dao động từ 61–83 triệu người, tương đương khoảng 5–7% dân số trên 15 tuổi.
Không có lối thoát: Vỡ nợ và thiếu hệ thống phá sản cá nhân
Cũng như ở Mỹ, việc vỡ nợ ở Trung Quốc ảnh hưởng nghiêm trọng đến điểm tín dụng cá nhân, hạn chế cơ hội vay trong tương lai và kìm hãm sự thăng tiến xã hội. Nhưng ở Trung Quốc, hậu quả còn trầm trọng hơn vì không có hệ thống phá sản cá nhân để xóa nợ hợp pháp.
Đối với nhiều người, vay thêm không phải để tiêu dùng, mà để sống sót.
Xia cho biết anh bắt đầu vay từ dịch vụ Huabei của Alipay khi còn là sinh viên để chi trả sinh hoạt phí. Sau khi tốt nghiệp năm 2019, tổng nợ của anh vượt quá 7.000 USD – một khoản có thể xoay xở nếu có việc làm ổn định. Nhưng thực tế, anh thất nghiệp gần một nửa thời gian từ khi ra trường.
Vay tiêu dùng dễ như gọi đồ ăn
Giáo sư kinh tế Victor Shih từ Đại học California, San Diego cho biết, vay tiền ở Trung Quốc dễ dàng hơn nhiều quốc gia khác. Các nền tảng công nghệ lớn đều tích hợp cổng vay tiêu dùng, hợp tác với các ngân hàng quốc doanh đang khát khách hàng sau cú sụp đổ bất động sản.
Lãi suất vay trực tuyến thường cao hơn thẻ tín dụng, nhưng được sử dụng phổ biến hơn. Người dùng thậm chí có thể được đề nghị “mượn tiền để trả cho bữa ăn” khi đặt đồ qua ứng dụng giao hàng.
Việc vay tiền chỉ cần cung cấp thông tin cơ bản về danh tính và công việc. Tiền được chuyển khoản gần như ngay lập tức.
Dù đã vay nợ từ năm 2018, Xia thừa nhận vẫn không hiểu rõ về lãi suất hay điểm tín dụng. Không một người nào trong số bốn người được phỏng vấn biết chính xác lãi suất hay phí dịch vụ. Nhưng tất cả đều nói rằng họ mắc chứng lo âu, mất ngủ, trầm cảm. Một người giao hàng 26 tuổi ở Trùng Khánh đã gửi email vào lúc 4 giờ sáng vì quá căng thẳng không thể ngủ.
Một người đàn ông khác, sau nhiều lần khởi nghiệp thất bại và thất nghiệp kéo dài, đã gánh khoản nợ hơn 220.000 USD. Anh và vợ – đều ngoài 30 tuổi – gần như không có thu nhập trong hai năm và không thể tìm việc vì “quá già”.
Shao cho biết mình đã trễ hạn một khoản vay vào ngày 10/6. Đến 9 giờ sáng hôm sau, điện thoại đã dồn dập cuộc gọi từ công ty đòi nợ.
“Họ gọi chỉ để nhục mạ và đe dọa”, anh nói. “Mục tiêu là khiến người vay cảm thấy áp lực đến mức phải xoay xở tiền bằng mọi giá, dù là vay thêm hay mượn người thân, bạn bè”.
Anh đã chuẩn bị tinh thần bằng cách đọc chia sẻ từ những người cùng cảnh ngộ trên các diễn đàn trực tuyến và hỏi han bạn bè làm trong ngành thu hồi nợ. Nhưng áp lực vẫn quá sức chịu đựng.
Điều tệ hại nhất, theo nhiều người, là nỗi nhục công khai. Các công ty đòi nợ sẽ bắt đầu gọi đến người thân, bạn bè từ danh bạ của người vay – hành vi bị cấm nhưng vẫn rất phổ biến.
Định kiến xã hội và những chỉ trích lẫn thông cảm
Nhiều người đi vay cảm thấy xấu hổ ngay cả khi chưa vỡ nợ. Dù các giá trị xã hội đang thay đổi, thế hệ lớn tuổi vẫn giữ quan điểm khắt khe về tiết kiệm và sống trong khả năng chi tiêu.
Sau khi nghe một podcast của phóng viên về chủ đề này, một nữ doanh nhân lớn tuổi đã gửi tin nhắn dài với nội dung: “Đức tính của người Trung Quốc chúng ta ở đâu rồi – cần cù, tiết kiệm, và tiêu dùng hợp lý?”
Tuy nhiên, không ít người phản biện rằng chính hệ thống tín dụng mới là vấn đề. “Cái bẫy tín dụng được thiết kế để nhắm vào những người dễ bị tổn thương nhất”, một thính giả bình luận. Một người khác ví chính sách thúc đẩy tiêu dùng của Bắc Kinh như “uống thuốc độc để giải khát”, vì không giải quyết được gốc rễ là đời sống khó khăn và mạng lưới an sinh yếu kém.
Hỗ trợ chính sách còn chậm, phá sản cá nhân vẫn là điều xa vời
Các nhà chính sách Trung Quốc từng đề xuất chương trình “sửa điểm tín dụng” để giúp người vỡ nợ được tiếp cận lại với tín dụng, nhưng giới chuyên gia cho rằng điều này còn xa vời.
Chính phủ cũng giới hạn mỗi công ty đòi nợ gọi không quá ba lần mỗi ngày và cấm gọi ngoài giờ hành chính. Tuy nhiên, số lượng khiếu nại đang tăng mạnh, cho thấy quy định khó được thực thi.
Khi chưa có luật phá sản cá nhân, nợ nần có thể trở thành gánh nặng suốt đời.
Những cộng đồng trực tuyến hỗ trợ người vay
Cảm giác tuyệt vọng vì nợ nần đang lan rộng trên mạng. Trên nền tảng video Bilibili, tài khoản “Quitting Society” hoạt động như một nhóm trị liệu online cho người mắc nợ. Trong các buổi livestream, người dẫn chương trình 30 tuổi đọc lên những lời thú nhận từ những người nghiện vay tiền.
Lời khuyên quan trọng nhất: Hãy nói với bố mẹ và tìm kiếm giúp đỡ ngay lập tức.
Tài khoản này đã thu hút hơn 1 triệu người theo dõi. Một hashtag kêu gọi người vay online xem video này đã thu hút 170 triệu lượt xem và hơn 70.000 bình luận trên mạng xã hội Weibo.
shared via nytimes,
