Máy bay chiến đấu trí tuệ nhân tạo và gián do thám: Khi mô hình kinh doanh chiến tranh thay đổi
01/10/25
 |
| Phòng nghiên cứu và phát triển tại Helsing, nơi đang phát triển các hệ thống phòng thủ, máy bay không người lái và tàu ngầm mini do AI điều khiển. Ảnh: Roderick Aichinger |
Cuộc chiến Nga – Ukraine đã trở thành bước ngoặt cho cả một thế hệ start-up và nhà đầu tư ở châu Âu. Họ đang áp dụng một mô hình kinh doanh mới để đáp ứng yêu cầu tái thiết quân sự, trong bối cảnh các chính phủ trên toàn cầu chi hàng nghìn tỷ USD cho kỷ nguyên chiến tranh công nghệ cao, nơi biên giới giữa an ninh và kinh doanh ngày càng mờ nhạt.
Từ ngân sách quốc phòng đến dòng vốn tư nhân
Truyền thống xây dựng kho vũ khí của các quốc gia thường bắt đầu từ ngân sách chính phủ, với quy trình nghiên cứu – thẩm định – phê duyệt kéo dài nhiều năm. Nhưng tại châu Âu, nơi Nga đang liên tục dùng máy bay không người lái (drone) để tấn công Ukraine và thử thách sự kiên định của NATO, một thế hệ start-up mới đã đi theo con đường khác: dùng tiền tư nhân để rút ngắn thời gian tài trợ, nghiên cứu và chế tạo nguyên mẫu, rồi sau đó mới tìm kiếm khách hàng là chính phủ.
Gundbert Scherf – cựu cố vấn Bộ Quốc phòng Đức, đồng sáng lập công ty Helsing cùng sự hỗ trợ vốn ban đầu từ Daniel Ek, CEO Spotify – nhận định: “Đây là một cuộc cách mạng lớn trong ngành công nghiệp quốc phòng.” Helsing nhanh chóng tham gia chiến trường Ukraine bằng cách cung cấp drone, liên tục nâng cấp sản phẩm chỉ trong vài tuần để đáp ứng sự thay đổi chiến lược. Đến nay, Helsing được định giá 12 tỷ euro (14 tỷ USD), trở thành một trong những start-up giá trị nhất châu Âu.
Mô hình mới này có ưu thế cạnh tranh rõ rệt: sáng tạo đến từ thị trường, thay vì mệnh lệnh từ trên xuống. Tuy nhiên, rủi ro cũng không nhỏ. Lợi nhuận – mục tiêu hàng đầu của nhà đầu tư – đôi khi đi ngược với lợi ích chiến lược và an ninh. Nguy cơ phình to “tổ hợp công nghiệp – quân sự” và sự lạm dụng công nghệ quân sự cũng gây lo ngại.
Dòng vốn khổng lồ và “cơn sốt quốc phòng”
Theo McKinsey, đầu tư mạo hiểm toàn cầu vào các công ty quốc phòng đã tăng vọt lên 31 tỷ USD trong năm 2023, tăng 33% so với năm trước. Tại châu Âu, mức đầu tư vào các start-up quốc phòng giai đoạn 2021–2024 gấp 5 lần so với ba năm trước đó.
Dòng tiền này đang đẩy các ý tưởng đến tận giới hạn: từ hệ thống đánh chặn tên lửa giá rẻ, tàu chiến và máy bay chiến đấu điều khiển bằng AI, đến các “gián do thám” gắn camera và thiết bị truyền dữ liệu để xâm nhập nơi con người khó tiếp cận.
Ukraine trở thành phòng thí nghiệm sống động nhất. Khoảng 80% mục tiêu tại đây bị phá hủy bởi drone. Một máy bay không người lái làm bằng gỗ ép và xốp chỉ tốn vài trăm USD nhưng có thể tiêu diệt một chiếc xe tăng trị giá hàng triệu.
Sự kiện Nga – Ukraine năm 2022 đã kích hoạt làn sóng mới. Nếu trước đây, hầu như không có quỹ đầu tư mạo hiểm châu Âu nào quan tâm đến quốc phòng, thì giờ đây, “ai cũng muốn rót tiền vào lĩnh vực này”, theo lời Torsten Reil – nhà sáng lập game, đồng sáng lập Helsing.
Khi công ty quốc phòng lâu đời phải đổi hướng
Không chỉ start-up, ngay cả các công ty quốc phòng truyền thống cũng buộc phải chuyển mình. EuroAtlas – doanh nghiệp Đức chuyên cung cấp hệ thống điện cho tàu ngầm – vốn được kỳ vọng là khoản đầu tư an toàn khi được quỹ Thụy Điển Mimir Group mua lại năm 2021. Nhưng chiến tranh Ukraine đã “thay đổi toàn bộ lộ trình” của công ty, buộc họ phải lập bộ phận phát triển tàu ngầm tự động để giám sát hệ thống cáp dưới đáy biển.
Làn sóng đầu tư còn được thúc đẩy bởi thay đổi chính trị. Tư tưởng chống quân sự vốn mạnh mẽ tại châu Âu nay đã dịu lại. Thêm vào đó, việc chính quyền Mỹ rút dần sự hiện diện tại châu Âu càng khiến các quốc gia khu vực đẩy mạnh ngân sách quốc phòng. Đức đang dẫn đầu với hàng loạt start-up như Helsing, ARX Robotics hay Swarm Biotactics – công ty chế tạo gián gián điệp.
Công nghệ dân sự được “quân sự hóa”
Sự thay đổi mô hình phản ánh bước ngoặt lớn trong nghệ thuật chiến tranh, có thể sánh ngang với sự chuyển dịch từ kỵ binh sang xe tăng và máy bay trong Thế chiến I. Các công nghệ như robot, trí tuệ nhân tạo, thị giác máy tính vốn sẵn có và giá rẻ, nay đang được đưa vào quân sự.
Minh chứng điển hình: tháng 5 vừa qua, Helsing thử nghiệm thành công việc để hệ thống AI Centaur kiểm soát tạm thời máy bay chiến đấu Saab Gripen E trên bầu trời biển Baltic. AI này có thể đưa ra 10 quyết định/giây, tìm quỹ đạo tối ưu và thậm chí hạ gục phi công trong các bài diễn tập không chiến.
Chi phí cũng là lợi thế. Drone rẻ tiền có thể sản xuất hàng loạt, dễ nâng cấp phần mềm và tương thích với nhiều loại vũ khí. Điều này đi ngược với cách tiếp cận của các tập đoàn quốc phòng lớn vốn mất hàng thập kỷ để hoàn thiện sản phẩm. Ví dụ, dự án F-35 bắt đầu từ năm 1995, đến năm 2006 mới đưa vào sản xuất, với giá 80 triệu USD/chiếc.
Saronic, Kraken và cuộc chơi trên biển
Nhiều start-up đã chọn hướng đi khác biệt. Tháng 9/2022, Dino Mavrookas – cựu lính SEAL – thành lập Saronic Technologies, tập trung vào tàu chiến tự động. Chỉ sau chưa đầy hai năm, công ty đã mua lại một xưởng đóng tàu ở Louisiana, sắp hạ thủy chiếc tàu không người lái 150 foot mang tên Marauder. Trong chuyến thăm Anh, chính phủ London còn công bố Saronic sẽ chi tới 50 triệu USD để xây dựng nhà máy ở Portsmouth.
Tại Anh, Cambridge Aerospace – do một cựu Thủy quân lục chiến sáng lập – đã nhanh chóng ra mắt nguyên mẫu hệ thống đánh chặn drone và tên lửa chỉ sau một năm.
Kraken Technology, một công ty Anh khác, khởi đầu từ cuộc khủng hoảng Covid-19, đã chuyển từ đua thuyền sang chế tạo tàu tự động K3 Scout. Chỉ mất 10 tuần để hoàn thiện nguyên mẫu, Kraken nay có thể sản xuất một con tàu trong vòng hai ngày, giá 250.000 USD/chiếc – mức “siêu rẻ” trong thế giới quốc phòng. Các tàu này thiết kế theo dạng module “plug-and-play”, dễ dàng thay đổi chức năng từ do thám đến cứu hộ.
Helsing mở rộng “đế chế AI quân sự”
Với nguồn vốn dồi dào, Helsing tiếp tục mở rộng nhanh chóng. Tháng 6 vừa rồi, công ty mua lại nhà sản xuất máy bay Grob của Đức, qua đó có cơ sở chế tạo máy bay không người lái CA-1 Europa dài 11 mét, dự kiến đi vào hoạt động trong 4 năm tới.
Ngoài máy bay, Helsing còn hợp tác cùng nhiều đối tác để phát triển phần mềm AI phục vụ trinh sát và tác chiến điện tử, đồng thời chế tạo tàu ngầm mini và drone tấn công.
Trong một buổi diễn tập ở Munich, AI Centaur đã đối đầu với hai phi công kỳ cựu trong giả lập không chiến. Chỉ trong vài phút, hệ thống này hạ gục cả hai, cho thấy tiềm năng thay đổi cục diện chiến tranh.
Thách thức trong “cuộc chơi mới”
Không phải nhà đầu tư nào cũng nắm rõ cách thành công trong ngành đặc thù này. Công nghệ tốt là chưa đủ. Điều quan trọng là hiểu cách làm việc với quy trình mua sắm phức tạp của chính phủ, cũng như chấp nhận thời gian hoàn vốn kéo dài – điều vốn đi ngược với thói quen “tăng trưởng nhanh” của giới đầu tư mạo hiểm.
Chris Sylvan – sáng lập Cambridge Aerospace – thừa nhận: “Bán cho chính phủ chưa bao giờ dễ. Nhưng nó phải khó. Vì đây là tiền thuế của người dân.”
shared via nytimes,
