Thế hệ kế thừa: Làn sóng chuyển giao doanh nghiệp gia đình tại Trung Quốc
28/07/25
Cơn sóng kế thừa đang đến
Tại Trung Quốc, các doanh nghiệp nhỏ do gia đình sở hữu – vốn chiếm đến 96,4% tổng số doanh nghiệp trong cả nước tính đến năm 2024 – đang bước vào giai đoạn chuyển giao thế hệ then chốt. Câu hỏi đặt ra, liệu thế hệ trẻ có sẵn sàng tiếp quản sự nghiệp của cha mẹ không chỉ định hình tương lai của hàng triệu công ty, mà còn ảnh hưởng sâu rộng đến toàn bộ nền kinh tế tư nhân khổng lồ của đất nước này.
Một ví dụ điển hình là Hu, người con trai gần 30 tuổi của một gia đình sản xuất cốc nước ở tỉnh Chiết Giang. Năm 2022, anh gác lại đam mê sáng tác nhạc để quay về phụ giúp công việc kinh doanh. Nhưng đến Ngày của Cha năm nay, Hu bất ngờ đăng lên nền tảng Xiaohongshu (RedNote) một video tự hát bài hát do anh sáng tác dành tặng cha, kèm tiếng đệm guitar mộc mạc. Anh không chỉ tiếp quản doanh nghiệp theo cách truyền thống, mà còn mang cả âm nhạc – đam mê riêng của mình – vào các chiến dịch quảng bá trực tuyến, kết hợp với việc ra mắt dòng sản phẩm nâng cấp.
Tại tỉnh Chiết Giang – trung tâm sản xuất tư nhân của Trung Quốc, nơi có hơn 2,5 triệu doanh nghiệp nhỏ (phần lớn là tư nhân) vào năm 2020 – cuộc chuyển giao thế hệ đang đặt ra bài toán hóc búa: Trong một thập kỷ tới, bao nhiêu công ty sẽ thực sự nằm lại trong tay con cái?
Một khảo sát năm 2014 cho thấy chỉ 40% người thừa kế thuộc thế hệ thứ hai trên toàn quốc sẵn sàng tiếp quản cơ nghiệp gia đình. Động lực phía sau những quyết định này là gì? Trong hành trình nghiên cứu, nhóm tác giả đã tiến hành phỏng vấn hàng loạt chủ nhà máy thế hệ thứ hai tại Chiết Giang để hiểu sâu hơn cách họ nhìn nhận di sản kinh doanh mà cha mẹ để lại.
“Tôi muốn trở thành ngọn núi của riêng mình”
Một yếu tố chung dễ nhận thấy giữa những người trẻ sẵn sàng tiếp quản là mối quan hệ tích cực với cha mẹ. Hu, ví dụ tiêu biểu, đã được khuyến khích theo đuổi đam mê âm nhạc thay vì bị ép buộc theo nghiệp kinh doanh. Cha mẹ anh không chỉ không ngăn cản mà còn thường xuyên chia sẻ ca khúc mới của anh lên ứng dụng WeChat, thể hiện sự ủng hộ thầm lặng. Chính vì thế, khi trở lại với công ty gia đình, Hu mang theo niềm trân trọng những hy sinh của thế hệ trước và khát vọng phát triển doanh nghiệp theo hướng hiện đại.
Tương tự, Fei – chủ nhà máy thế hệ thứ hai khác tại Chiết Giang – được tiếp cận với môi trường kinh doanh từ rất sớm. Cô cùng cha mẹ tham gia các hội nhóm thương mại địa phương, họp mặt bạn bè trong ngành, và được gửi du học từ khi học cấp hai. “Cha mẹ tôi tin rằng con cái nên được trải nghiệm thử thách từ nhỏ,” cô nói. “Họ để tôi làm quen với doanh nghiệp không phải để buộc tôi tiếp quản, mà để tôi hiểu rằng bất kỳ con đường nào cũng sẽ đầy khó khăn.”
Hiện nay, Fei không chỉ hỗ trợ mà còn chủ động thay đổi mô hình kinh doanh của gia đình. Cô đánh giá lại các hoạt động truyền thống như hội họp, phê bình các phương pháp tổ chức lỗi thời và hướng đến việc kiến tạo văn hóa doanh nghiệp riêng biệt. “Tôi muốn định hình một bản sắc công ty của riêng mình,” cô khẳng định.
Điều thú vị là cả Hu và Fei đều được nuôi dạy để khám phá thế giới ngoài khuôn khổ truyền thống, nhưng cuối cùng vẫn chọn quay về với cơ nghiệp gia đình theo cách riêng. Với họ, quá trình trưởng thành không làm suy giảm niềm tin vào giá trị cốt lõi của doanh nghiệp, mà ngược lại, giúp họ hiểu và muốn vượt qua những gì cha mẹ đã làm.
Hu từng nói: “Tôi từng nghĩ mối quan hệ cha con như một cuộc chạy tiếp sức, nhưng thực ra không phải vậy. Cha tôi không phải là người đi trước, và tôi không chỉ là người kế thừa. Ông không phải ngọn núi để tôi tựa vào – tôi muốn trở thành ngọn núi của chính mình.”
“Tôi không phải cây gậy tiếp sức của cha mẹ”
Tuy nhiên, không phải chủ nhà máy thế hệ thứ hai nào cũng có cái nhìn tích cực như vậy. Một số mang theo ký ức buồn về tuổi thơ thiếu vắng tình cảm vì cha mẹ quá mải mê kinh doanh.
Zhan, một thanh niên khác tại Chiết Giang, là ví dụ điển hình. Từ nhỏ, anh hiếm khi ăn cơm hay đi nghỉ cùng cha – người luôn vùi đầu vào công việc. Dù anh thừa nhận công ty của cha đã mang lại cuộc sống sung túc, Zhan vẫn không thể quên cảm giác đơn độc trong tuổi thơ.
Là con trai cả, Zhan luôn bị kỳ vọng sẽ tiếp nối thành công của cha. Nhưng bước ngoặt xảy ra vào mùa hè năm thứ hai đại học, khi anh quyết định sống cuộc đời của chính mình. Sau khi tốt nghiệp, anh thi vào một đơn vị công lập và trở thành nhân viên tuân thủ quy định tại thành phố lân cận – chính thức rút khỏi mạng lưới gia đình.
Đối với Zhan, làm việc trong khu vực công không chỉ là lựa chọn an toàn mà còn là hành động dứt khoát để thoát khỏi con đường đã định sẵn. “Cha tôi nghĩ tôi nên nối nghiệp ông, tận dụng mối quan hệ sẵn có để làm giàu hơn nữa. Nhưng tôi đã nói không – tôi không hứng thú với bất kỳ thứ gì thuộc về ông,” Zhan chia sẻ.
Công việc nhà nước mang lại cho Zhan sự bình ổn và niềm tự hào – không phải vì thành tích vang dội, mà vì anh được làm việc với tốc độ hợp lý, không bị ám ảnh bởi danh vọng. Anh cũng đánh giá cao tính minh bạch, nguyên tắc và cơ chế của khối công – thứ mà anh gọi là “bức tường bất khả xâm phạm” giúp anh tránh khỏi các hình thức thao túng cảm xúc hoặc đạo đức từ gia đình.
Một điểm đáng chú ý khác trong câu chuyện của Zhan là khía cạnh giới tính. Dù là con trai cả – người theo truyền thống được chọn kế thừa – Zhan không coi mình là “đứa con đầu lòng” vì anh có một người chị gái bị gửi đi nuôi nhờ khi mới 3 tuổi. Anh cho rằng chính định kiến trọng nam khinh nữ đã khiến anh gánh chịu áp lực kế nghiệp – điều mà anh hoàn toàn từ chối. Với anh, giá trị bản thân không đến từ giới tính hay sự thành công tài chính, mà từ việc được cha mẹ chấp nhận đúng với con người thật.
Tại Trung Quốc, cây gậy tiếp sức thường được dùng làm ẩn dụ cho sự kế nghiệp. Nhưng với Zhan, điều đó là sai lầm: “Tôi không muốn bị yêu thương vì tôi là người có khả năng kế nghiệp, tôi muốn được yêu thương vì tôi là chính tôi.”
“Chỉ là một lựa chọn nghề nghiệp”
Bên cạnh hai thái cực kể trên, cũng có những chủ nhà máy thế hệ thứ hai tiếp cận doanh nghiệp gia đình một cách trung lập – không chối bỏ, cũng không cam kết. Họ xem việc tiếp quản chỉ đơn thuần là một lựa chọn nghề nghiệp giữa nhiều hướng đi trong cuộc sống.
Shan, con gái trong một gia đình giàu có kinh doanh vật liệu xây dựng, là một trường hợp tiêu biểu. Chị gái của cô hiện là nội trợ toàn thời gian, còn em trai đang theo đuổi võ thuật với ước mơ trở thành vận động viên chuyên nghiệp. Khi nhóm nghiên cứu gặp Shan lần đầu, cô đang tham gia quản lý và thiết kế trong công ty gia đình. Nhưng khi quay lại lần hai, cô đã chuyển sang làm việc ở một công ty khác.
Theo Shan, cha mẹ cô không bao giờ ép buộc con cái tiếp quản doanh nghiệp. Với cô, làm kinh doanh cũng giống như làm công ăn lương – “đơn thuần là một nghề nghiệp, bạn làm rồi về hưu.”
Zhang – một người con cả khác – cũng chia sẻ quan điểm tương tự. Dù có em trai và em gái, cô không bị áp lực làm người kế thừa. Cha mẹ cô chỉ mong con cái sống hạnh phúc, tìm thấy ý nghĩa trong cuộc sống hơn là cố duy trì một công ty có lãi.
“Cuộc sống không nhất thiết chỉ là chạy theo tiền bạc. Có rất nhiều điều đáng để theo đuổi,” Zhang nói. “Gia đình tôi cũng không có thứ gọi là 'di sản lớn lao'. Chỉ là một xưởng nhỏ làm ăn tốt – điều đó càng giúp chúng tôi có thể tự do theo đuổi điều phù hợp nhất với bản thân.”
Kế nghiệp thời đại mới: Tái định nghĩa vai trò gia đình
Các nghiên cứu quốc tế cho thấy thế hệ Gen Z ngày càng đề cao bản sắc cá nhân và sự tự do lựa chọn. Tuy nhiên, họ cũng đặt trọng tâm nhiều hơn vào mối quan hệ gia đình, xem tình cảm và sự công nhận xã hội tích cực là nguồn cảm hứng tinh thần lớn lao.
Tại Trung Quốc, các học giả gọi hiện tượng này là “chủ nghĩa gia đình kiểu mới” (neo-familism). Trong nghiên cứu về chủ nhà máy thế hệ thứ hai, nhóm tác giả nhận thấy xu hướng tương tự: Dù chọn tiếp quản hay từ chối, hầu hết người trẻ vẫn lấy gia đình làm trọng tâm trong mọi quyết định kể cả khi họ đang xung đột với chính cha mẹ mình.
Câu hỏi đặt ra: Điều gì mới thực sự đảm bảo một doanh nghiệp được kế nghiệp đúng nghĩa? Có lẽ, nếu thế hệ sáng lập từ bỏ định kiến rằng con cái bắt buộc phải tiếp quản, và thay vào đó chú trọng xây dựng nền tảng giao tiếp tình cảm vững chắc, thì bản thân doanh nghiệp sẽ có nhiều cơ hội được gìn giữ trong chính gia đình ấy.
(Tên các nhân vật trong bài viết đã được thay đổi để bảo vệ danh tính người tham gia khảo sát.)
shared via sixthtone,
