Vì sao Trung Quốc phủ 420 kilômet vuông pin mặt trời lên cao nguyên cao nhất thế giới?
12/12/25
 |
| Một đoạn sông Yarlung Tsangpo thuộc vùng Nyingchi, Tây Tạng năm 2023. Ảnh: Li Lin |
Ở độ cao gần 3.000 mét so với mực nước biển, trên Cao nguyên Tây Tạng, những tấm pin mặt trời trải dài đến tận đường chân trời. Chúng bao phủ một diện tích tương đương bảy lần Manhattan, hấp thụ ánh nắng gay gắt hơn nhiều so với vùng đồng bằng, bởi không khí loãng và bầu trời gần như không có mây. Ban ngày, các tấm pin hút trọn năng lượng mặt trời; ban đêm, những dãy tua-bin gió trên các sườn núi và đồng hoang khô cằn tiếp tục quay đều trong gió lạnh. Ở rìa cao nguyên, các con sông đổ xuống những hẻm núi sâu, nơi những con đập thủy điện chặn dòng, tích nước và phát điện. Tất cả được kết nối bằng hệ thống đường dây siêu cao áp, đưa điện đi hơn 1.000 km tới các thành phố, nhà máy và trung tâm dữ liệu.
Đó không phải là một dự án đơn lẻ, mà là mạng lưới năng lượng tái tạo khổng lồ mà Trung Quốc đang xây dựng trên cao nguyên cao nhất thế giới – canh bạc chiến lược nhằm biến ánh nắng, gió lạnh và độ cao “chạm trời” thành lợi thế cạnh tranh toàn cầu.
Từ vùng xa xôi thành trung tâm năng lượng sạch
Mục tiêu của Bắc Kinh rất rõ ràng: khai thác điều kiện tự nhiên đặc biệt của cao nguyên Tây Tạng để tạo ra nguồn điện tái tạo giá rẻ, đủ cung cấp gần như toàn bộ nhu cầu điện của khu vực – bao gồm cả các trung tâm dữ liệu phục vụ trí tuệ nhân tạo đang bùng nổ tại Trung Quốc.
Điều này diễn ra trong một nghịch lý lớn. Trung Quốc hiện vẫn đốt nhiều than đá hơn phần còn lại của thế giới cộng lại, nhưng tháng trước, Chủ tịch Tập Cận Bình đã đưa ra một cam kết gây chấn động khi phát biểu trước Liên Hiệp Quốc: lần đầu tiên Trung Quốc tuyên bố sẽ giảm phát thải khí nhà kính trên toàn nền kinh tế, đồng thời mở rộng năng lượng tái tạo gấp sáu lần trong những năm tới. Với quốc gia đang là nguồn phát thải lớn nhất hành tinh, đó là một tín hiệu mang tầm vóc toàn cầu.
Cam kết này tương phản rõ nét với định hướng của Mỹ dưới thời chính quyền Trump, vốn sử dụng sức ép ngoại giao và kinh tế để thúc đẩy xuất khẩu khí đốt, dầu mỏ và than đá. Trong khi đó, Trung Quốc dồn lực đầu tư vào điện mặt trời, điện gió, pin lưu trữ và xe điện, với tham vọng trở thành nhà cung cấp toàn cầu cho nền kinh tế năng lượng sạch.
Talatan: “Thủ phủ” mặt trời của thế giới
Trung tâm của chiến lược này là Công viên năng lượng mặt trời Talatan, nằm tại huyện Cộng Hòa (Gonghe), tỉnh Thanh Hải – vùng sa mạc núi cao thưa thớt dân cư. Với diện tích gần 420 kilomet vuông, Talatan là cụm trang trại điện mặt trời lớn nhất thế giới, vượt xa mọi dự án tương tự tại các quốc gia khác.
Không nơi nào trên hành tinh khai thác độ cao lớn cho năng lượng mặt trời, gió và thủy điện ở quy mô như Trung Quốc trên cao nguyên Tây Tạng. Đây là ví dụ điển hình cho cách Bắc Kinh thống trị chuỗi giá trị năng lượng sạch: thông qua đầu tư quy mô lớn, quy hoạch tập trung và sự hậu thuẫn trực tiếp của nhà nước, các công ty điện lực Trung Quốc đang từng bước giảm phụ thuộc vào dầu, khí và than nhập khẩu – một ưu tiên chiến lược về an ninh năng lượng.
Điện tái tạo không chỉ nuôi sống cao nguyên. Nó còn cung cấp năng lượng cho hơn 48.000 km đường sắt cao tốc, cho đội xe điện ngày càng đông, và cho các nhà máy sản xuất pin, tấm quang điện – những sản phẩm mà Trung Quốc đang thống lĩnh thị trường toàn cầu.
Tại Thanh Hải, điện từ mặt trời và gió rẻ hơn khoảng 40% so với điện than. Tỉnh này chiếm phần lớn khu vực Amdo trong văn hóa Tây Tạng, và cũng là nơi sinh ra Đức Đạt Lai Lạt Ma hiện lưu vong.
Không chỉ mặt trời: Gió, nước và “pin khổng lồ”
Mùa hè vừa qua, Thủ tướng Lý Cường đã chủ trì lễ khởi công 5 con đập mới trên sông Yarlung Tsangpo ở Nam Tây Tạng. Đây là khu vực nhạy cảm về chính trị và gần như đóng kín với báo chí phương Tây. Dù Bắc Kinh công bố rất ít chi tiết, các đập này được dự đoán sẽ tạo nên dự án thủy điện lớn nhất thế giới, khiến Ấn Độ lo ngại Trung Quốc có thể kiểm soát nguồn nước chảy xuống vùng Đông Bắc Ấn.
Thực tế, Trung Quốc không phải nước đầu tiên thử nghiệm năng lượng sạch ở độ cao lớn. Nhưng hầu hết các cao nguyên cao đều hiểm trở. Riêng Thanh Hải – rộng gần bằng Texas – lại tương đối bằng phẳng, lý tưởng cho việc lắp pin và xây đường vận chuyển. Không khí lạnh còn giúp pin hoạt động hiệu quả hơn.
Thụy Sĩ từng xây trạm điện mặt trời ở độ cao gần 1.800 mét, nhưng công suất chỉ 0,5 MW – đủ cho khoảng 80 hộ gia đình Mỹ. Trung Quốc, ngược lại, đã xây tại Talatan 16.930 MW, đủ cấp điện cho toàn bộ các hộ gia đình ở Chicago, và vẫn đang mở rộng, với mục tiêu gấp 10 lần diện tích Manhattan trong vài năm tới.
Xung quanh đó là 4.700 MW điện gió và 7.380 MW thủy điện. Gió trên cao nguyên thổi mạnh nhưng không khí loãng làm giảm lực đẩy lên cánh quạt, buộc các nhà vận hành phải tinh chỉnh kỹ thuật. Ban ngày, điện mặt trời dư thừa; ban đêm, điện gió và thủy điện được dùng để cân bằng lưới, tránh sụt áp và mất điện.
Một phần điện dư từ Thanh Hải được truyền sang tỉnh Thiểm Tây. Đổi lại, Thanh Hải nhận một lượng nhỏ điện than từ Thiểm Tây vào ban đêm – giải pháp chuyển tiếp nhằm ổn định hệ thống.
Thủy điện tích năng: “Bình ắc-quy” của cao nguyên
Từ hơn một thập kỷ trước, Trung Quốc đã xây 8 con đập trên sông Hoàng Hà khi dòng sông rời cao nguyên, đổ xuống phía Đông. Nay, nhiều dự án mới đang tiếp tục được triển khai để hỗ trợ điện mặt trời.
Hai dự án thủy điện gần Talatan sử dụng mô hình thủy điện tích năng: ban ngày, điện mặt trời dư thừa được dùng để bơm nước lên các hồ chứa trên cao; ban đêm, nước chảy ngược xuống qua các ống dẫn, quay tua-bin phát điện.
Ông Chu Nguyên Khánh, lãnh đạo Cục Năng lượng tỉnh Thanh Hải, nói: “Khi điện mặt trời không đủ, chúng tôi dùng thủy điện để bù.”
Điện rẻ kéo công nghiệp và AI lên cao nguyên
Nguồn điện rẻ đang thu hút các ngành tiêu thụ điện lớn. Một trong số đó là sản xuất polysilicon từ đá quartzite – khâu then chốt để làm pin mặt trời. Quan trọng hơn, trung tâm dữ liệu AI đang đổ về cao nguyên.
Thanh Hải dự kiến tăng hơn 5 lần công suất trung tâm dữ liệu vào năm 2030, đặt tại Tây Ninh và hai thành phố lạnh giá Ngọc Thụ, Quả Lạc. Nhờ khí hậu mát, các trung tâm dữ liệu tiết kiệm 40% điện so với vùng đồng bằng vì gần như không cần điều hòa. Nhiệt thải từ máy chủ được dẫn qua ống ngầm để sưởi ấm các tòa nhà xung quanh, thay thế lò than.
Dữ liệu từ Thượng Hải được truyền qua mạng cáp quang quốc gia. Thậm chí, phần lập trình AI cho robot hình người biểu diễn trong gala Tết Nguyên đán năm vừa qua cũng được thực hiện tại đây.
Tuy nhiên, không phải mọi loại dữ liệu đều phù hợp. Trung tâm cho xe tự hành vẫn phải đặt ở miền Đông – nơi độ trễ thấp là yếu tố sống còn. Ông Chu nói: “Đặt ở Thanh Hải là quá rủi ro.”
Bằng việc biến cao nguyên xa xôi thành “nhà máy điện của tương lai”, Trung Quốc đang cho thấy cách một nhà nước có thể kết hợp địa lý, công nghệ và quy hoạch tập trung để tái định hình nền kinh tế năng lượng. Dù vẫn còn phụ thuộc lớn vào than, mạng lưới năng lượng sạch trên cao nguyên Tây Tạng cho thấy Bắc Kinh không chỉ nói về chuyển đổi xanh – họ đang xây dựng nó, ở quy mô mà thế giới khó sánh kịp.
shared via nytimes,
