Start-up Mỹ tìm cách phá thế độc quyền đất hiếm của Trung Quốc
30/12/25
 |
| Công ty Phoenix Tailings vận hành nhà máy sản xuất kim loại tại Exeter, New Hampshire. Ảnh: Tony Luong |
Nỗ lực tái dựng một ngành công nghiệp đã mai một
Trong một khu văn phòng yên tĩnh tại New Hampshire, hai lò luyện kim đang âm thầm biến bột đất hiếm thành những thỏi kim loại thô – nguyên liệu thiết yếu cho động cơ xe điện, thiết bị y tế và công nghiệp quốc phòng. Đây là một trong số rất ít điểm tinh luyện đất hiếm còn hoạt động tại Mỹ, nơi các start-up và viện nghiên cứu đang cố gắng giành lại một phần thị trường từ Trung Quốc.
Dù không thực sự hiếm về trữ lượng, đất hiếm rất khó xử lý thành dạng kim loại tinh khiết. Trung Quốc hiện tinh luyện hơn 90% sản lượng toàn cầu, nhờ chính sách công nghiệp mạnh tay và tiêu chuẩn môi trường lỏng lẻo, khiến phần lớn doanh nghiệp ngoài Trung Quốc dần bị loại khỏi cuộc chơi từ giữa thập niên 1990.
Do biên lợi nhuận thấp và chi phí cao, ngành này không hấp dẫn các tập đoàn khai khoáng lớn. Vì thế, nhiệm vụ tái thiết ngành công nghiệp đất hiếm tại Mỹ chủ yếu rơi vào tay các doanh nghiệp nhỏ như Phoenix Tailings – start-up có trụ sở gần Boston, vận hành nhà máy luyện kim tại Exeter, New Hampshire.
Công nghệ khép kín và cú xoay chuyển nhờ địa chính trị
Nhà máy của Phoenix Tailings có quy mô khiêm tốn, sử dụng quy trình khép kín gần như không phát thải trực tiếp. Công ty mua bột đất hiếm từ Mỹ, Nam Mỹ và Australia, sau đó đưa qua các lò nung nhiệt độ cực cao để tách kim loại khỏi oxy. Cách làm này khác biệt với phương pháp phổ biến tại Trung Quốc, vốn phát thải khí nhà kính mạnh trong quá trình luyện kim.
Phoenix Tailings từng phụ thuộc một phần vào nguồn nguyên liệu từ Trung Quốc, nhưng đã chủ động cắt đứt nhiều năm trước. CEO Nick Myers ví quá trình đó như “cai nghiện”, cho rằng muốn xây dựng chuỗi cung ứng độc lập thì không thể nửa vời.
Công ty từng đứng bên bờ phá sản hồi cuối năm 2024. Nhưng căng thẳng thương mại Mỹ – Trung và việc Bắc Kinh hạn chế xuất khẩu đất hiếm đã nhanh chóng thay đổi cục diện. Nhà đầu tư và khách hàng phương Tây tìm đến nhiều hơn, giúp Phoenix Tailings ổn định tài chính. Phần lớn khách hàng hiện nay thuộc ngành ô tô, bên cạnh một số nhà thầu quốc phòng Mỹ.
Vai trò của chính phủ và tham vọng chuỗi giá trị
Trong bối cảnh đất hiếm trở thành vấn đề an ninh chiến lược, chính phủ Mỹ đã cam kết rót hơn 1 tỷ USD vào lĩnh vực này, từ khai thác, tinh luyện đến sản xuất nam châm. Phoenix Tailings đã nhận hơn 6 triệu USD tài trợ liên bang và kỳ vọng tiếp tục được hỗ trợ.
Được thành lập năm 2019 bởi Nick Myers và Tomás Villalón Jr., Phoenix Tailings khởi đầu từ những thử nghiệm thô sơ, thậm chí từng xây dựng nguyên mẫu ngay tại sân sau nhà ở Cambridge, Massachusetts. Các nhà đầu tư của công ty bao gồm quỹ In-Q-Tel của CIA và nhánh đầu tư mạo hiểm của BMW.
Sản xuất kim loại mới chỉ là bước cuối trong chuỗi tinh luyện đất hiếm. Mục tiêu dài hạn của Phoenix Tailings là kiểm soát toàn bộ quy trình, từ xử lý chất thải quặng sắt đến tách riêng từng nguyên tố – thách thức lớn cả về kỹ thuật lẫn môi trường.
Bài toán kinh tế chưa có lời giải
Sự thống trị của Trung Quốc khiến thị trường đất hiếm toàn cầu thiếu minh bạch, với nhiều giao dịch xám và tình trạng bán dưới giá thành. Điều này gây áp lực lớn lên các doanh nghiệp phương Tây. Dù giá đất hiếm đã tăng gần đây khi các nước tìm nguồn cung thay thế, khả năng cạnh tranh lâu dài vẫn phụ thuộc vào chính sách.
Theo các chuyên gia, nếu không có sự hỗ trợ bền bỉ từ chính phủ, các cơ chế thị trường thuần túy sẽ khó giúp doanh nghiệp Mỹ đối đầu với Trung Quốc trong lĩnh vực đất hiếm – một ngành nhỏ về quy mô, nhưng có vai trò then chốt trong công nghệ và địa chính trị toàn cầu.
shared via nytimes,
