Khi Trung Quốc siết nguồn cung đất hiếm: Nguy cơ bóp nghẹt tham vọng tái vũ trang của châu Âu
07/11/25
 |
| Hoạt động khai thác đất hiếm ở tỉnh Vân Nam, Trung Quốc. Khoảng 98% lượng đất hiếm nhập khẩu chủ chốt của Liên minh Châu Âu đến từ Trung Quốc. Ảnh: Oriental Image |
Cuộc chạy đua tái vũ trang và nút thắt khoáng sản chiến lược
Đứng trước nước Nga ngày càng hiếu chiến và nước Mỹ có xu hướng thu mình, các chính phủ châu Âu đang tăng tốc tái vũ trang quân đội. Tuy nhiên, nỗ lực đó vấp phải trở ngại nghiêm trọng: sự phụ thuộc gần như tuyệt đối vào Trung Quốc trong chuỗi cung ứng đất hiếm – nhóm khoáng sản thiết yếu cho công nghiệp quốc phòng.
Bắc Kinh hiện nắm thế thống trị trong khai thác và tinh luyện đất hiếm cũng như sản xuất nam châm vĩnh cửu – vật liệu cốt lõi cho tên lửa, máy bay chiến đấu, tàu ngầm, radar và thiết bị bay không người lái. Trong các cuộc chiến thương mại, Trung Quốc đã nhiều lần sử dụng “đòn bẩy đất hiếm” như vũ khí ngoại giao, siết hoặc nới lỏng xuất khẩu để gây sức ép với Washington và Brussels.
Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen đã kêu gọi khối này “phải hướng đến độc lập” về nguồn cung khoáng sản chiến lược. Song trên thực tế, các quan chức thương mại EU vẫn đang gấp rút đàm phán với Bắc Kinh nhằm đảm bảo nguồn cung ngắn hạn cho các nhà sản xuất châu Âu.
Tuần này, đại sứ 27 quốc gia EU được thông báo rằng Trung Quốc tỏ ý sẵn sàng thảo luận về “giấy phép chung” cho xuất khẩu đất hiếm sang châu Âu – cơ chế có thể giúp thông quan nhanh hơn. Tuy nhiên, không có gì bảo đảm thỏa thuận sẽ đạt được sớm hoặc kéo dài lâu.
Phát ngôn viên Ủy ban châu Âu Olof Gill cho biết mục tiêu trước mắt là “tạo thêm sự chắc chắn cho ngành công nghiệp châu Âu”, đồng thời xác nhận đàm phán “vẫn đang tiếp tục”.
Khi quyền lực khoáng sản trở thành vũ khí chiến lược
Sự phụ thuộc vào Trung Quốc khiến các nhà lãnh đạo châu Âu nhận ra nền công nghiệp quốc phòng của họ đang đứng trên nền đất không ổn định. Chuyên gia Joris Teer thuộc Viện Nghiên cứu An ninh EU nhận định: “Mọi thứ đều phụ thuộc vào đây. Nếu không có dòng chảy khoáng sản chiến lược, quá trình tái vũ trang coi như tê liệt.”
Sau khi chính quyền Trump áp thuế quan hồi tháng 4, Bắc Kinh phản ứng bằng việc hạn chế xuất khẩu bảy nguyên tố đất hiếm và nam châm vĩnh cửu cho toàn cầu, đồng thời đe dọa mở rộng danh sách này. Chỉ đến khi Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình đạt thỏa thuận đình hoãn một năm trong hội nghị thượng đỉnh gần đây, tình hình mới tạm hạ nhiệt.
Dù vậy, các biện pháp hạn chế tháng 4 vẫn còn hiệu lực với châu Âu – nơi 98% lượng đất hiếm nhập khẩu đến từ Trung Quốc, cao hơn cả mức 80% của Mỹ. Mặc dù trữ lượng đất hiếm tồn tại ở nhiều nơi, quá trình khai thác và tinh luyện đòi hỏi công nghệ phức tạp, đầu tư lớn và thời gian dài.
EU đã thông qua Đạo luật Khoáng sản Chiến lược nhằm phát triển công nghiệp trong nước, có hiệu lực từ năm 2024. Nhưng các chuyên gia cảnh báo việc thay thế năng lực khai thác và chế biến của Trung Quốc sẽ mất ít nhất 8–12 năm, theo phân tích của công ty tư vấn SFA Oxford. Trong khi đó, kế hoạch quốc phòng của châu Âu lại chỉ có mốc đến năm 2030.
Áp lực thời gian trong cuộc tái thiết quốc phòng
Để củng cố năng lực quốc phòng, các nước EU đang tăng mạnh ngân sách quân sự. Liên minh đã nới quy định ngân sách và tung ra chương trình vay 150 tỷ euro (172 tỷ USD) để tài trợ cho các dự án vũ khí và phòng thủ. Tuy nhiên, thiếu nguyên liệu chiến lược có thể làm chậm toàn bộ kế hoạch, đẩy khối này vào thế khó trong cuộc cạnh tranh địa chính trị.
Chuyên gia Daniel Fiott tại Đại học Vrije Universiteit Brussel nhận định: “Tự chủ quốc phòng bắt đầu từ tự chủ nguyên liệu.” Ông nhấn mạnh rằng nếu không có khả năng tự đảm bảo nguồn khoáng sản, mọi kế hoạch sản xuất vũ khí của châu Âu đều chỉ nằm trên giấy.
Từ tháng 10 năm ngoái, Trung Quốc đã yêu cầu các nhà xuất khẩu báo cáo chi tiết về mục đích sử dụng của các lô đất hiếm trong chuỗi cung ứng phương Tây. Quy định này cho phép Bắc Kinh nắm rõ nhu cầu và mức độ phụ thuộc của từng quốc gia. Khi lệnh siết xuất khẩu ban hành hồi tháng 4, giá đất hiếm – đặc biệt là dysprosium, nguyên liệu làm nam châm chịu nhiệt – tăng vọt trên thị trường.
Đất hiếm là yếu tố thiết yếu trong máy bay chiến đấu F-35, tên lửa Tomahawk, radar, tàu ngầm, máy bay không người lái và các thiết bị quân sự tiên tiến khác – những công nghệ mà cả Mỹ lẫn châu Âu đều phụ thuộc.
Chuyên gia Benedetta Girardi tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược The Hague nhận định: “Mục tiêu cuối cùng của Trung Quốc là làm chậm bước tiến công nghệ quốc phòng của Mỹ và châu Âu. Khi một bên bị tổn thương, bên còn lại cũng chịu ảnh hưởng.”
Ngoại giao hay công nghiệp: Lựa chọn khó khăn cho châu Âu
Ủy viên thương mại EU Maros Sefcovic cho biết, kể từ khi Trung Quốc yêu cầu giấy phép xuất khẩu, chỉ khoảng một nửa trong số 2.000 hồ sơ từ các doanh nghiệp EU được phê duyệt đầy đủ. Dù Bắc Kinh đã tạm hoãn đợt siết mới, việc đe dọa áp thêm hạn chế được xem là lời cảnh báo nghiêm khắc cho Brussels.
Gracelin Baskaran, Giám đốc Chương trình An ninh Khoáng sản Chiến lược tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), nhận xét: “Ngay cả khi tạm ngừng, rủi ro vẫn treo lơ lửng.” Bà cho rằng thế giới vẫn chưa có giải pháp thay thế cho các nguyên tố như samarium, vật liệu then chốt trong nam châm chịu nhiệt dùng cho thiết bị quân sự tiên tiến.
Trong khi Mỹ đang tăng tốc đầu tư vào lĩnh vực này – Bộ Quốc phòng đã chi 400 triệu USD mua cổ phần tại MP Materials và cam kết thêm hàng trăm triệu USD cho Vulcan Elements cùng ReElement Technologies, châu Âu vẫn loay hoay giữa kế hoạch công nghiệp và thực tế chính trị.
Các doanh nghiệp khai khoáng châu Âu không chắc liệu các chính sách như đấu thầu tập trung, hỗ trợ tài chính và rút ngắn thủ tục cấp phép có thể mang lại kết quả trong thời gian đủ ngắn để đảm bảo chuỗi cung ứng cho ngành quốc phòng.
Vì vậy, trong ngắn hạn, ngoại giao có thể là công cụ duy nhất khả thi. Ông Teer nhận định: “Người Trung Quốc đang cố kéo tấm thảm dưới chân toàn bộ nỗ lực tái vũ trang của châu Âu. Đây là điều mà giới quốc phòng hay công nghiệp không ai muốn nói công khai, nhưng tất cả đều hiểu rất rõ.”
shared via nytimes,
