Brazil và Mỹ: Liên minh đất hiếm dang dở vì hàng rào thuế quan
22/08/25
 |
| Một mỏ ở Minaçu, bang Goias, Brazil, nơi sản xuất các nguyên tố đất hiếm, bao gồm neodymium, praseodymium, terbi và dysprosi |
Tiềm năng đất hiếm của Brazil
Ẩn sâu dưới các tầng đất sét và đá, Brazil sở hữu nguồn tài nguyên được nhiều quốc gia thèm muốn: hàng triệu tấn khoáng sản đất hiếm, yếu tố then chốt để sản xuất xe điện, tuabin gió, robot, drone và cả tên lửa dẫn đường. Với trữ lượng chiếm từ 19–23% nguồn cung toàn cầu, Brazil hiện nắm giữ mỏ đất hiếm lớn thứ hai thế giới, chỉ sau Trung Quốc.
Trong nhiều năm, Washington và Brasília âm thầm trao đổi về khả năng Mỹ hỗ trợ Brazil khai thác, chế biến và xây dựng chuỗi cung ứng đất hiếm, từ khai mỏ đến nhà máy sản xuất nam châm. Đây được coi là một trong những giải pháp giúp Mỹ thoát khỏi sự phụ thuộc vào Trung Quốc – quốc gia đang kiểm soát tới 90% thị trường toàn cầu và từng sẵn sàng dùng nguồn cung khoáng sản này như vũ khí thương mại.
Nếu thành công, hợp tác Mỹ – Brazil không chỉ tạo bước ngoặt giúp Brazil vươn lên thành cường quốc trong lĩnh vực khai thác và chế biến đất hiếm, mà còn giúp Washington củng cố vị thế chiến lược trong cuộc cạnh tranh công nghệ và quân sự toàn cầu.
Căng thẳng thương mại và bước ngoặt bất ngờ
Thế nhưng, khi các cuộc đàm phán còn ở giai đoạn khởi đầu, quan hệ giữa hai nền kinh tế lớn nhất Tây bán cầu đã rơi vào khủng hoảng. Tháng trước, Tổng thống Donald Trump bất ngờ áp thuế 50% lên hàng hóa Brazil. Động thái này nhằm hỗ trợ đồng minh chính trị Jair Bolsonaro – cựu tổng thống Brazil hiện đối diện cáo buộc âm mưu đảo chính.
Ngay trước khi biện pháp thuế được ban hành, Washington gợi ý đưa vấn đề tiếp cận khoáng sản chiến lược của Brazil vào bàn đàm phán thương mại. Điều này khiến Tổng thống Luiz Inácio Lula da Silva phản ứng gay gắt, khẳng định đất hiếm là tài sản thuộc chủ quyền quốc gia. “Không ai được phép đặt tay lên”, Lula tuyên bố. “Đất nước này thuộc về nhân dân Brazil.” Chính phủ Brazil sau đó cho biết sẽ tìm kiếm đối tác khác, như Ấn Độ, để khai thác và phát triển nguồn tài nguyên này.
José Fernandez – cựu quan chức Bộ Ngoại giao Mỹ, người từng tham gia nhiều vòng tiếp xúc thừa nhận: “Với Brazil, chúng tôi như đang đẩy một cánh cửa vốn đã mở. Giờ thì chưa biết mọi chuyện có phản tác dụng không, nhưng chắc chắn điều này không có lợi.”
Trung Quốc và sự thống trị nguồn cung
Trong nhiều thập kỷ, Trung Quốc sở hữu khoảng 40% trữ lượng đất hiếm trở thành công xưởng chế biến toàn cầu. Dù khoáng sản đất hiếm không quá hiếm trong vỏ Trái đất, quá trình khai thác và tách lọc lại phức tạp và tốn kém, khiến phương Tây để mặc cho Bắc Kinh xây dựng chuỗi cung ứng khép kín.
Nhờ đó, Trung Quốc gần như là quốc gia duy nhất có thể tinh chế một số loại đất hiếm then chốt. Năm 2010, Bắc Kinh từng cắt nguồn cung sang Nhật Bản. Gần đây, họ tiếp tục hạn chế xuất khẩu một số khoáng sản và nam châm quan trọng sang Mỹ để đáp trả các biện pháp thuế quan.
Để giảm sự phụ thuộc, Lầu Năm Góc rót hàng triệu USD vào công ty khai khoáng MP Materials tại Las Vegas, trở thành cổ đông lớn nhất. Song về lâu dài, Brazil với 21 triệu tấn trữ lượng mới là đối thủ tiềm năng có thể thách thức thế độc quyền của Trung Quốc.
Bước tiến và tham vọng của Brazil
Hiện tại, Brazil mới chỉ có một mỏ khai thác đất hiếm đi vào hoạt động, một phần do nhà đầu tư Mỹ rót vốn. Sản lượng còn khiêm tốn và vẫn phải chuyển sang Trung Quốc để chế biến. Tuy nhiên, quốc gia Nam Mỹ này đặt mục tiêu đầy tham vọng xây dựng toàn bộ chuỗi cung ứng trong nước, từ khai thác đến sản xuất nam châm, phục vụ cả công nghiệp lẫn quốc phòng.
Inácio Melo – Giám đốc Cơ quan Khảo sát Địa chất Brazil cho biết: “Vẫn còn nhiều điều cần nghiên cứu, nhưng Brazil có tiềm năng to lớn.”
Giai đoạn 2022–2024, các quan chức chính quyền Biden có ít nhất năm chuyến thăm Brazil để bàn về hỗ trợ kỹ thuật và đầu tư. Eduardo Neves, nhà nghiên cứu tại phòng thí nghiệm đầu tiên của Brazil sản xuất nam châm đất hiếm kể lại phía Mỹ đặc biệt quan tâm tới khả năng cơ sở này cung cấp cho Lầu Năm Góc. “Họ hỏi chúng tôi bao giờ mới có thể sản xuất, liệu đã bán ra thị trường chưa. Rõ ràng là họ rất chú ý”, ông nói.
Năm ngoái, liên minh các nhà đầu tư Mỹ và Anh chi 150 triệu USD vào mỏ Serra Verde – dự án khai thác đất hiếm đầu tiên của Brazil, trong khuôn khổ sáng kiến được Washington hậu thuẫn.
Ngoại giao xoay chiều vì thuế quan
Ngay sau khi Trump nhậm chức, nhà ngoại giao cao cấp Mỹ tại Brazil – ông Gabriel Escobar – gặp hiệp hội khai khoáng nước này để bàn khả năng hợp tác. Nhưng chỉ vài tuần sau khi Tổng thống Trump đe dọa áp thuế, Escobar tiếp tục yêu cầu gặp lại, lần này với giọng điệu “quyết liệt và rõ ràng hơn” về sự quan tâm của Washington đối với đất hiếm, theo Raul Jungmann – Chủ tịch hiệp hội khai khoáng.
Điều này làm dấy lên làn sóng phản ứng dữ dội trong công chúng Brazil, vốn nhạy cảm với sự can thiệp của nước ngoài vào tài nguyên. Lịch sử các chu kỳ bùng nổ – sụp đổ trong ngành cao su, đường mía từng để lại dấu ấn sâu sắc, khiến dư luận đặc biệt cảnh giác.
Dù vậy, khi thuế quan chính thức có hiệu lực và đàm phán thương mại lâm vào bế tắc, một số quan chức Brazil bắt đầu tỏ tín hiệu mềm mỏng, ám chỉ sẵn sàng đưa đất hiếm lên bàn thảo luận. Tuy nhiên, bất đồng chính trị tiếp tục leo thang. Brasília cáo buộc Tổng thống Trump phớt lờ nỗ lực thương lượng, trong khi Trump lại yêu cầu Brazil phải từ bỏ vụ kiện hình sự chống lại Bolsonaro.
Tuần trước, căng thẳng đạt đỉnh điểm khi Trump chỉ trích Brazil là “đối tác thương mại tồi tệ”, còn Lula đáp trả rằng Mỹ mới là bên hưởng thặng dư. “Chúng tôi sẵn sàng đàm phán, nhưng Brazil sẽ không bao giờ quỳ gối trước Mỹ”, Lula khẳng định.
Brazil tìm đối tác mới
Trong bối cảnh đàm phán đình trệ, Brazil chuyển hướng hợp tác với các đối tác khác. Nước này đang nghiên cứu trữ lượng với sự hỗ trợ của một công ty Tây Ban Nha và xây dựng chuỗi chế biến thông qua liên minh công – tư quy tụ hơn hai chục doanh nghiệp và viện nghiên cứu toàn cầu.
John Prineas – Chủ tịch St. George Mining (Úc), đơn vị đang phát triển dự án đất hiếm tại Araxá, Brazil, nhận định: “Thiết lập chuỗi cung ứng ngoài Trung Quốc hiện là ưu tiên của nhiều nước phương Tây. Brazil có thể đóng vai trò rất lớn, và chúng tôi rất vui khi được tham gia.”
Trong khi Washington đưa ra hàng trăm ngoại lệ để giảm tác động của thuế quan, đất hiếm lại bị loại khỏi danh sách. Điều này càng khiến doanh nghiệp Mỹ chùn bước trước triển vọng đầu tư. Sergio Fontanez, cựu cố vấn an ninh quốc gia của Chủ tịch Ngân hàng Xuất nhập khẩu Mỹ, cho rằng: “Có cơ hội rõ ràng ở đó. Nhưng với chính sách hiện nay, chẳng khác nào Mỹ đang tự tạo ra lệnh cấm vận đối với doanh nghiệp của mình.”
shared via nytimes,
