Cuộc đua năng lượng: Trung Quốc bứt phá, Mỹ giữ dầu khí
21/08/25
Năm qua, Trung Quốc lắp đặt số tuabin gió và tấm pin mặt trời nhiều hơn phần còn lại của thế giới cộng lại. Và cơn bùng nổ năng lượng sạch này đang xuất khẩu ra toàn cầu: từ nhà máy xe điện và pin ở Brazil, Thái Lan, Morocco, Hungary cho đến nhiều nền kinh tế mới nổi khác.
Trong khi đó tại Mỹ, chính quyền Trump lại dồn sức cho dầu khí. Tổng thống thúc ép Nhật Bản và Hàn Quốc rót “hàng nghìn tỷ USD” vào dự án khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) đưa sang châu Á. General Motors vừa khai tử kế hoạch sản xuất động cơ điện ở Buffalo (New York), thay vào đó chi 888 triệu USD để nâng cấp dây chuyền chế tạo động cơ xăng V-8.
Hai siêu cường bước vào cuộc đua định hình tương lai năng lượng, nhưng với hai hướng trái ngược. Bắc Kinh muốn xây dựng một thế giới vận hành bằng điện rẻ từ gió và mặt trời, phụ thuộc vào công nghệ xanh giá rẻ của Trung Quốc. Washington lại tìm cách kéo dài kỷ nguyên dầu khí, tận dụng nguồn cung dồi dào để khẳng định “năng lượng thống trị”.
Trung Quốc: bệ phóng năng lượng sạch
Khác Mỹ, Trung Quốc gần như không có trữ lượng dầu khí dễ khai thác, trong khi nhu cầu năng lượng của 1,4 tỷ dân ngày càng lớn. Động lực giảm phụ thuộc vào nhập khẩu trở thành ưu tiên an ninh quốc gia. Cuộc tấn công của Israel vào Iran, nguồn cung dầu gần như độc quyền cho Trung Quốc, càng làm lộ rõ rủi ro chiến lược này.
Mặc dù vẫn là nước đốt than lớn nhất thế giới, Trung Quốc đang chuyển hướng với tốc độ chóng mặt. Họ đã dẫn đầu toàn cầu trong sản xuất tấm pin mặt trời, tuabin gió, pin, xe điện và sở hữu gần 700.000 bằng sáng chế năng lượng sạch, chiếm hơn nửa thế giới. Các tập đoàn lớn như BYD, CATL, Huawei liên tục công bố công nghệ sạc xe điện chỉ trong 5 phút, giải quyết điểm nghẽn lớn nhất của thị trường EV.
Không chỉ dừng ở đó, Bắc Kinh còn dùng “đòn bẩy nguyên liệu”. Tháng 4, Trung Quốc hạn chế xuất khẩu nam châm đất hiếm, linh kiện cốt lõi của xe điện và tuabin, trừ khi chúng nằm trong sản phẩm hoàn chỉnh. Động thái này phát tín hiệu: hoặc chấp nhận mua công nghệ xanh từ Trung Quốc, hoặc không có lựa chọn.
Trong lĩnh vực hạt nhân, Trung Quốc hiện xây dựng 31 lò phản ứng, gần bằng cả thế giới cộng lại, đồng thời công bố bước tiến trong công nghệ thế hệ mới và nhiệt hạch. Một quốc gia từng lạc hậu về năng lượng nay vươn thành cường quốc “siêu sạch”.
Mỹ: củng cố vị thế dầu khí
Trái ngược, Mỹ - nhà sản xuất dầu lớn nhất và xuất khẩu khí đốt hàng đầu đang dùng lợi thế tài nguyên để kéo dài vai trò trung tâm của nhiên liệu hóa thạch. Chính quyền Trump mở cửa khai thác trên đất công, thúc nhanh phê duyệt đường ống, ép đồng minh mua dầu khí Mỹ. Thông điệp rõ ràng: hệ thống kinh tế toàn cầu đã thiết kế xoay quanh dầu và khí, Mỹ dư dả nguồn cung, nên bán chúng vừa có lợi kinh tế, vừa tạo đòn bẩy địa chính trị.
Chris Wright, Bộ trưởng Năng lượng và cựu CEO ngành khí đốt, coi biến đổi khí hậu chỉ là “hệ quả phụ của công cuộc xây dựng thế giới hiện đại”. Viện Dầu khí Mỹ thì tuyên bố tiếp tục “theo dõi sát” Trung Quốc nhưng khẳng định ưu tiên chiến lược vẫn là duy trì bá quyền năng lượng dầu khí.
Khoảng cách ngày càng lớn
Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), đến năm 2035, điện gió và mặt trời sẽ vượt qua than và khí để trở thành hai nguồn điện lớn nhất toàn cầu. Đến giữa thế kỷ, tỷ trọng dầu - khí - than dự kiến giảm xuống dưới 60% nhu cầu năng lượng. Trung Quốc với năng lực sản xuất rẻ và quy mô khổng lồ đang sẵn sàng đón lấy phần tăng trưởng này.
Mỹ từng có cơ hội dẫn đầu. Silicon Valley phát minh pin mặt trời thực dụng đầu tiên từ thập niên 1950, pin lithium những năm 1970, trang trại gió thương mại đầu tiên cách đây gần 50 năm. Jimmy Carter thậm chí lắp pin mặt trời trên nóc Nhà Trắng từ năm 1979. Nhưng với nguồn dầu khí dồi dào, cộng thêm chiến dịch vận động hành lang của ngành nhiên liệu hóa thạch, Mỹ đã bỏ lỡ.
Trái lại, Bắc Kinh lại chọn rót hàng trăm tỷ USD trợ cấp cho gió, mặt trời, xe điện, tạo thế độc quyền nguyên liệu như cobalt, polysilicon. Hệ thống “cụm sản xuất” giúp nhà máy, linh kiện, nhân lực tập trung trong bán kính vài giờ lái xe, lợi thế mà Mỹ hay châu Âu khó sánh được.
CATL, từ một start-up mua lại mảng pin xe điện nhỏ của Nhật, nay thành gã khổng lồ toàn cầu, sở hữu mạng lưới khai mỏ, tinh luyện, sản xuất toàn diện. BYD đang xây hai nhà máy xe điện, mỗi nhà máy lớn gấp đôi cơ sở sản xuất xe lớn nhất châu Âu. Trang trại điện mặt trời Urumqi - lớn nhất thế giới - nay cấp điện cho cả nền kinh tế cỡ quốc gia.
Quyền lực mềm xanh
Ảnh hưởng năng lượng của Trung Quốc không chỉ về công nghệ, mà còn lan qua ngoại giao. Từ Saudi Arabia - biểu tượng dầu mỏ - nơi doanh nghiệp Trung Quốc đang dựng dự án pin lưu trữ khổng lồ, đến Pakistan, Thổ Nhĩ Kỳ hay Kenya, Bắc Kinh dùng năng lượng sạch như một “tấm hộ chiếu” để xây dựng quan hệ tài chính, chính trị, thậm chí quân sự.
Chỉ riêng từ 2023, doanh nghiệp Trung Quốc đã công bố 168 tỷ USD đầu tư nước ngoài vào sản xuất, phát điện và truyền tải năng lượng sạch. Với nhiều nước đang phát triển, công nghệ rẻ từ Trung Quốc là cơ hội duy nhất để chuyển đổi xanh, bất chấp rủi ro nợ nần.
Trong khi đó, chính quyền Trump lại dựa vào “quyền lực cứng”: bán vũ khí, ép mua khí đốt, ký thỏa thuận khai khoáng. Ngay cả với đồng minh, chiến lược này mang màu sắc giao dịch nhiều hơn hợp tác lâu dài.
Tương lai định đoạt bởi thị trường
Cả hai siêu cường đều có khách hàng: thế giới vẫn tiêu thụ 80% năng lượng từ nhiên liệu hóa thạch, nhưng xu hướng dịch chuyển là không thể đảo ngược. Một quan chức Brazil bình luận: “Khi Mỹ quyết định rời khỏi cuộc đua, không có nghĩa cuộc đua dừng lại. Các nước khác vẫn tiếp tục tiến lên.”
Vấn đề không còn là liệu Trung Quốc hay Mỹ sẽ thắng, mà là doanh nghiệp toàn cầu chọn con đường nào để tồn tại trong bức tranh năng lượng mới: đi theo dầu khí và tận dụng “năng lượng thống trị” Mỹ, hay đặt cược vào một tương lai rẻ, sạch nhưng phụ thuộc sâu hơn vào Bắc Kinh.
shared via nytimes,
