Làn sóng công nghệ xanh Trung Quốc: Khi thế trận khí hậu toàn cầu đảo chiều
11/11/25
 |
| Một trang trại điện mặt trời gần Kayathar ở miền Nam Ấn Độ. Hiện nay, Ấn Độ có thể đáp ứng một nửa nhu cầu điện bằng điện gió, điện mặt trời và thủy điện. Ảnh: Saumya Khandelwal |
Tại hội nghị khí hậu COP30 ở Belém (Brazil), bức tranh quen thuộc về chính trị khí hậu đang đổi màu. Mỹ rút lui, châu Âu hụt hơi, nhưng nhiều nền kinh tế mới nổi – nơi sinh sống của phần lớn dân số thế giới – lại bước nhanh hơn vào kỷ nguyên năng lượng tái tạo. Trung tâm là “siêu cường xanh” mới: Trung Quốc.
Khi “miền Nam toàn cầu” tăng tốc, bất chấp phương Tây chần chừ
Ở Brazil, Ấn Độ, Việt Nam, điện mặt trời và gió đang được lắp đặt với tốc độ chưa từng thấy. Chile đã điện hóa hơn một nửa đội xe buýt tại Santiago. Nigeria – vốn là quốc gia xuất khẩu dầu – chuẩn bị xây nhà máy sản xuất tấm pin mặt trời đầu tiên. Morocco muốn trở thành hub sản xuất pin cho ngành ô tô điện châu Âu.
Ngay cả những nền kinh tế nghèo hơn như Ethiopia hay Nepal cũng “nhảy cóc” thẳng sang xe điện thay vì đi theo con đường xăng dầu truyền thống. Ethiopia cấm nhập khẩu xe xăng mới; Nepal giảm mạnh thuế xe điện, khiến EV rẻ hơn cả xe động cơ đốt trong.
Những bước chuyển này không biến khủng hoảng khí hậu thành chuyện quá khứ:
- Indonesia vẫn khai thác than quy mô lớn.
- Ấn Độ và Trung Quốc tiếp tục xây thêm nhà máy nhiệt điện than.
- Brazil vẫn đặt kế hoạch tăng sản lượng khai thác dầu.
Nhưng năng lượng tái tạo đang chiếm ngày càng nhiều “miếng bánh” trong nhu cầu điện, không chỉ vì lý do môi trường, mà vì chi phí và an ninh năng lượng: giảm nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch, giảm áp lực lên nguồn ngoại tệ.
André Corrêa do Lago – nhà ngoại giao Brazil dẫn dắt COP30 – nhận xét: “Về góc độ khí hậu, các nước đang phát triển đang cho thế giới thấy những lời giải cụ thể. Họ bước vào hội nghị năm nay với một vai trò hoàn toàn khác.”
Trung Quốc: Từ “công xưởng thế giới” đến siêu cường năng lượng xanh
Nhân tố làm nên bước ngoặt này là việc Trung Quốc đã trở thành “siêu thị” toàn cầu của công nghệ xanh:
- Sau khi bão hòa thị trường nội địa, các doanh nghiệp Trung Quốc ồ ạt xuất khẩu tấm pin mặt trời, tuabin gió, pin và xe điện.
- Họ không chỉ bán sản phẩm mà còn mang vốn sang đầu tư nhà máy: sản xuất pin mặt trời ở Việt Nam, xe điện ở Brazil, linh kiện tại nhiều nước châu Phi và Mỹ Latin.
Nói cách khác, chính sách công nghiệp của Bắc Kinh đang định hình quỹ đạo phát triển của hàng loạt nền kinh tế mới nổi.
Theo Net Zero Policy Lab (ĐH Johns Hopkins), từ năm 2011 đến nay, các khoản đầu tư sản xuất của Trung Quốc ra nước ngoài đã vượt 225 tỷ USD, trong đó khoảng 3/4 đổ vào các nước “miền Nam toàn cầu”. Nếu tính theo giá trị thực, con số này còn lớn hơn cả Kế hoạch Marshall mà Mỹ dùng để tái thiết châu Âu sau Thế chiến II.
Không ngạc nhiên khi nhiều lãnh đạo châu Âu và Mỹ lo ngại: ngành công nghệ xanh nội địa bị hàng Trung Quốc giá rẻ “đè bẹp”. Nhưng với nhiều nước mới nổi, đây là cơ hội không thể bỏ qua.
Ông Corrêa do Lago nói: “Bạn không thể khăng khăng rằng Trung Quốc phải giảm lượng khí thải, rồi lại than phiền khi Trung Quốc bán EV giá rẻ khắp thế giới. Nếu bạn thực sự lo về khí hậu, thì đây là tin tốt.”
Khi kinh tế và khí hậu “gặp nhau ở giá điện mặt trời”
Điều thay đổi cuộc chơi không phải là chính trị, mà là bảng tính.
Một thập kỷ trước, khi Thỏa thuận Paris ra đời, câu chuyện rất khác:
- Các nước giàu gây sức ép buộc các nước đang phát triển cắt giảm phát thải.
- Các nước nghèo đáp lại: “Chúng tôi cũng có quyền công nghiệp hóa; các anh phải giúp tài chính nếu muốn chúng tôi đi theo con đường xanh.”
Phần lớn gói hỗ trợ tài chính đó đã không bao giờ đến như kỳ vọng, khiến sự bất mãn vẫn âm ỉ đến nay.
Nhưng chi phí công nghệ đã rơi tự do:
- Giá điện mặt trời, điện gió, pin lưu trữ do Trung Quốc sản xuất giảm mạnh.
- Trong nhiều trường hợp, lắp đặt điện mặt trời đã rẻ hơn so với xây nhà máy điện than hoặc khí mới.
Kaysie Brown (E3G) nói: “Mười năm trước, chúng ta có cam kết chính trị nhưng chưa có thị trường. Giờ, ở nhiều phân khúc như năng lượng tái tạo, thị trường đã tồn tại và tự vận hành. Câu hỏi là: khi bối cảnh đã đổi, ai sẽ nắm lấy vai trò dẫn dắt chính trị?”
Ani Dasgupta (Viện Tài nguyên Thế giới) nhấn mạnh: “Các nền kinh tế mới nổi là phần rất quan trọng của câu chuyện. Họ có dân số lớn nhất, nhiều người nghèo nhất và nhu cầu năng lượng tăng nhanh nhất. Nếu họ không đổi hướng, thế giới không có cơ hội để đến một điểm an toàn hơn.”
Vừa cảnh giác Trung Quốc, vừa học Trung Quốc
Ấn Độ là ví dụ điển hình của thế tiến thoái lưỡng nan:
- Vừa lo ngại phụ thuộc vào hàng nhập khẩu từ Trung Quốc – đối thủ địa chính trị trực tiếp.
- Vừa buộc phải sao chép mô hình chính sách công nghiệp kiểu Trung Quốc để không bị bỏ lại.
New Delhi tung hàng loạt ưu đãi để:
- Lắp đặt thêm công suất mặt trời, gió trong nước.
- Thu hút sản xuất tấm pin, module, thiết bị điện mặt trời nội địa.
Tại COP30, Ấn Độ không quên “khoe”:
- Một nửa nhu cầu điện của nước này giờ có thể được đáp ứng từ gió, mặt trời và thủy điện.
- Mục tiêu chuyển dịch năng lượng đến 2030 theo Thỏa thuận Paris đã đạt trước 5 năm.
Ấn Độ vẫn chưa nộp mục tiêu khí hậu năm 2035, nhưng câu chuyện này đủ cho thấy: trong khi tranh cãi về trách nhiệm lịch sử hay “công bằng khí hậu” vẫn tiếp diễn, thị trường năng lượng đang đi trước.
Khi các nước nghèo quyết “nhảy cóc” sang xe điện
Không chỉ điện lưới, giao thông cũng là mặt trận nơi các nước nghèo thể hiện tham vọng “đi tắt”.
- Ethiopia cấm nhập xe xăng mới – động thái cực kỳ hiếm thấy với một nước thu nhập thấp.
- Nepal giảm thuế EV tới mức xe điện rẻ hơn cả xe xăng cùng phân khúc.
- Brazil tăng thuế nhập khẩu xe (từ mọi nước) để buộc các hãng Trung Quốc như BYD, Great Wall Motors xây nhà máy ngay trên đất Brazil.
- Santiago (Chile) đã điện hóa hơn nửa đội xe buýt. Nếu xu hướng này lan rộng, nhiều đô thị mới nổi có thể tránh được bài học “kẹt cứng vì xe máy, ô tô xăng” mà các nước châu Á từng trải qua.
Trung Quốc “xanh hóa” thế giới vì lợi ích riêng
Phó Thủ tướng Đinh Tiết Tường (Ding Xuexiang) phát biểu tại COP30: “Chuyển dịch xanh, ít cacbon là xu thế của thời đại. Chúng ta cần cân bằng giữa bảo vệ môi trường, phát triển kinh tế, tạo việc làm và xóa đói giảm nghèo.”
Ông đồng thời kêu gọi các nước giảm rào cản thương mại với công nghệ xanh – điều hoàn toàn trùng khớp với lợi ích xuất khẩu của Bắc Kinh.
Khi xuất khẩu tấm pin, tuabin gió, pin xe điện đạt kỷ lục, Trung Quốc có động lực mạnh mẽ để “giục” phần còn lại của thế giới chuyển dịch nhanh hơn sang năng lượng tái tạo. Với Bắc Kinh, đó là:
- Doanh thu, việc làm và ảnh hưởng công nghệ.
- Cơ hội định hình tiêu chuẩn công nghiệp toàn cầu.
Với các nước mới nổi, đó là:
- Thiết bị rẻ để giảm chi phí năng lượng.
- Bớt lệ thuộc vào dầu khí nhập khẩu đắt đỏ.
Từ góc nhìn Washington và Brussels, đây là bài toán khó: vừa muốn giảm phát thải nhanh, vừa lo mất năng lực sản xuất chiến lược vào tay Bắc Kinh.
Trật tự khí hậu mới: Lãnh đạo đến từ nơi từng bị “dạy dỗ”
Nếu một thập kỷ trước, các nước giàu là bên “dạy” phần còn lại của thế giới về trách nhiệm khí hậu, tại COP30, không ít lãnh đạo đến từ Nam bán cầu đã đảo chiều câu chuyện:
- Họ chỉ ra rằng, dù thiếu tài chính từ Bắc bán cầu, họ vẫn đang mở rộng năng lượng sạch dựa vào giá công nghệ giảm mạnh.
- Họ lập luận rằng phát triển kinh tế và giảm phát thải không nhất thiết mâu thuẫn nếu giá điện mặt trời, pin lưu trữ, xe điện tiếp tục rẻ đi.
Tâm điểm của chuyển dịch ấy, trớ trêu thay, lại là các dây chuyền sản xuất đặt tại Trung Quốc hoặc được vốn Trung Quốc hậu thuẫn ở những nền kinh tế đang trỗi dậy. Và đó chính là lý do khiến “lũ công nghệ xanh” từ Trung Quốc đang không chỉ thay đổi cách thế giới tạo ra và sử dụng năng lượng, mà còn đang âm thầm viết lại cán cân quyền lực trong chính trị khí hậu toàn cầu.
shared via nytimes,
