Stan and Gus – Khi nghệ thuật, tình bạn và những góc tối cùng xây dựng thời kỳ hoàng kim
08/08/25
 |
| Stanford White, chụp ảnh trên mái nhà ở Manhattan trong một bức ảnh không có ngày tháng, và Augustus Saint-Gaudens, chụp ảnh ở Paris vào khoảng năm 1878. Ảnh: Aline và Eero Saarinen Papers, Lưu trữ Nghệ thuật Mỹ, Viện Smithsonian; Bộ Nội vụ Mỹ, Cục Công viên Quốc gia |
Trong cuốn sách Stan and Gus: Art, Ardor, and the Friendship That Built the Gilded Age, tác giả Henry Wiencek vẽ nên bức tranh phức tạp và đầy mê hoặc về hai trong số những nhân vật định hình vẻ ngoài hào nhoáng của nước Mỹ cuối thế kỷ 19: kiến trúc sư Stanford White và nhà điêu khắc Augustus Saint-Gaudens. Đây không chỉ là câu chuyện về nghệ thuật và sự hợp tác – đó còn là một bản điều tra sắc sảo về tình bạn, khát vọng thẩm mỹ, tự do cá nhân và cả những bí mật u tối ẩn sau ánh hào quang.
Hai biểu tượng nghệ thuật của Gilded Age
Stanford White (1853–1906), nổi tiếng với bộ ria mép rậm rạp và tính khí bộc trực, từng là học trò của kiến trúc sư lừng danh Henry Hobson Richardson trước khi đồng sáng lập công ty McKim, Mead & White – một trong những văn phòng kiến trúc ảnh hưởng nhất New York thời bấy giờ. White nổi bật với khả năng “phiên dịch” di sản kiến trúc châu Âu thành một ngôn ngữ thẩm mỹ Mỹ độc đáo: từ chiếc cổng vòm kiểu Ý ở Washington Square đến dinh thự mang phong vị Pháp thượng lưu ở Rhode Island hay công trình đèn điện rực rỡ như Madison Square Garden thứ hai.
Augustus Saint-Gaudens (1848–1907), sinh tại Dublin trong một gia đình gốc Pháp – Ireland, xuất thân khiêm tốn, học nghề làm chân dung trên đá quý, rồi theo đuổi điêu khắc ở Paris và Rome trước khi bứt phá với tượng đô đốc David Farragut tại công viên Madison Square. Chính White là người thiết kế bệ tượng – mở ra một mối hợp tác kéo dài và sâu sắc.
Công trình này đã giúp định nghĩa điêu khắc hiện đại ở Mỹ: Tượng đồng Farragut như bắt khoảnh khắc hành động, còn phần nền do White thiết kế sử dụng vật liệu và họa tiết cách tân – tạo nên sự tương phản ấn tượng giữa kết cấu và cảm xúc.
Hợp tác nghệ thuật và mối liên kết cá nhân
Trong hàng loạt dự án sau đó – từ lăng mộ của cựu Thống đốc Edwin D. Morgan đến thời thiết kế khỏa thân “Diana” trên nóc Madison Square Garden – White luôn là người kết nối Saint-Gaudens với khách hàng, xoa dịu sự cầu toàn thái quá mà chính Saint-Gaudens gọi là “sự tinh tế ngu ngốc” khiến tiến độ bị trễ hàng năm trời. Wiencek khẳng định: “Chưa từng có nghệ sĩ nào sở hữu một người đại diện tận tụy hơn thế.”
Nhưng mối quan hệ giữa họ không chỉ dừng lại ở công việc. Dựa vào những bức thư tình còn sót lại – chẳng hạn như câu “Anh yêu, thêm một lần nữa và lần thứ 5.999, anh có thể hôn em” – Wiencek tinh tế gợi mở rằng mối gắn kết giữa họ còn mang yếu tố tình dục. Tuy nhiên, tác giả không giật gân hóa mối quan hệ này, mà xem đây là chìa khóa để hiểu được sự thân mật và cộng sinh giữa hai nghệ sĩ.
Những người phụ nữ phía sau và những cái giá phải trả
Những người vợ của họ không thoát khỏi hệ quả. Augusta – vợ Saint-Gaudens – cuối cùng cũng biết đến đứa con riêng mà chồng bà có với người mẫu Davida Clark. Trong khi đó, Bessie – vợ của White – đáp trả những lần ngoại tình của chồng bằng cách quan hệ với luật sư riêng của ông. Dù vậy, Wiencek không khắc họa phụ nữ như nạn nhân đơn thuần, mà là những nhân vật phức tạp có khả năng lựa chọn và phản kháng.
Khi sự xa hoa là cách để thoát khỏi hiện thực
White không chỉ là kiến trúc sư, mà còn là một trong những “tay săn” nghệ thuật được giới tài phiệt Mỹ – như Morgan và Frick – tin cậy nhất. Những không gian nội thất ông tạo ra, như phòng sinh hoạt tại Park Avenue Armory, là sự pha trộn điên cuồng giữa Hy Lạp, Hồi giáo, Celtic, Ai Cập, Ba Tư và Nhật Bản. Tuy nhiên, những thiết kế này không chỉ đơn giản là biểu tượng quyền lực mà còn là chốn trú ngụ cho tâm hồn, nơi người Mỹ có thể tạm quên đi hiện thực và tìm thấy bản ngã.
Thế nhưng, hào nhoáng không đi kèm với đạo đức. Trong khi Saint-Gaudens sống những năm cuối đời thanh thản tại cộng đồng nghệ sĩ ở New Hampshire, White trượt dài trong bê bối.
Stanford White – kiến trúc sư thiên tài hay “quái vật”?
White nghiện các cô gái vị thành niên, chủ yếu là diễn viên sân khấu. Ông cho họ đi làm răng, “đỡ đầu” và dụ dỗ về studio với phòng ngủ có ánh sáng hổ phách, hồng và xanh dương mờ ảo. Nhiều nạn nhân bị dụ dỗ hoặc cưỡng hiếp. Vụ việc khét tiếng nhất là với Evelyn Nesbit – nàng thơ “Gibson Girl” đầu tiên – mà hậu quả là White bị chồng cô bắn chết ngay trên sân khấu Madison Square Garden.
Wiencek không né tránh sự thật này. Ông đặt câu hỏi: Liệu có thể sống đắm chìm trong cái đẹp mà vẫn giữ được đạo đức? Thời đó, phong trào “nghệ thuật vị nghệ thuật” lên ngôi, chống lại chủ nghĩa đạo đức khắt khe thời Victoria – liệu điều đó đã ảnh hưởng đến hành vi của các nghệ sĩ?
Tác giả không đưa ra phán xét rõ ràng – ông để lại những câu hỏi lửng, cho người đọc suy ngẫm.
Kiệt tác nghệ thuật và cái giá phía sau
Một trong những minh chứng nổi bật cho tài năng – và cả sự thất thường – của bộ đôi là công trình mộ tưởng niệm vợ của Henry Adams (cháu cố tổng thống John Adams). Sau khi bà Clover tự sát, Adams thuê Saint-Gaudens và White thiết kế lăng mộ. Nhưng vì chậm trễ kéo dài, Adams nổi giận viết thư từ Tahiti: “Tôi nên đập cho Saint-Gaudens và Stanford White một trận rồi chôn họ dưới chính công trình của mình.”
Cuối cùng, Saint-Gaudens cũng hoàn thành tác phẩm – một thiên thần đội mũ trùm, toát lên tinh thần Phật giáo mà Clover tin theo. Trong khi điêu khắc, ông cũng đang than khóc cái chết của người tình – kiến trúc sư Joseph Wells – vì kiệt sức. Wiencek gợi ý rằng, bức tượng có thể là đài tưởng niệm cho cả hai người.
Chính khách John Hay đã viết cho Adams: “Tượng ấy chất chứa thi ca, sự thấu hiểu vô hạn, quá khứ không điểm bắt đầu và tương lai không điểm kết thúc.” Những lời đó cũng có thể dùng để mô tả di sản của Stanford White và Augustus Saint-Gaudens – hai cá nhân định hình hình ảnh một nước Mỹ đang vươn lên, vừa rực rỡ vừa đầy mâu thuẫn.
shared via nytimes,
