Những ẩn ý trong tách trà của Wordsworth và lọn tóc của Mary Shelley
08/08/25
Trong The Trembling Hand, học giả Mathelinda Nabugodi không chỉ khám phá sự thăng hoa của thời kỳ lãng mạn Anh mà còn phơi bày một lớp hiện thực khác âm ỉ phía sau sự rực rỡ ấy: mối liên hệ chặt chẽ nhưng thường bị lãng quên giữa di sản văn học và chế độ nô lệ. Cuốn sách là hành trình khảo cổ tinh thần qua những hiện vật tưởng chừng vô tri: một tách trà, một lọn tóc, một chiếc lục lạc san hô nhưng lại chứa đựng những tầng nghĩa sâu xa về quyền lực, thương mại và màu da.
Từ tách trà đến đồn điền mía
William Wordsworth yêu thích trà, và ông có một chiếc tách ưa dùng, với họa tiết Á Đông và những chú chim nhỏ bay lượn dưới lớp men. Nabugodi nhìn thấy chiếc tách đó lần đầu trong một buổi hội thảo về phong trào xóa bỏ chế độ nô lệ ở Anh thế kỷ 18, tổ chức tại Đại học St. John’s, nơi từng là alma mater của Wordsworth.
Mặc dù Anh quốc thường tự hào về việc bãi bỏ chế độ nô lệ vào năm 1833 như một thành tích đạo đức, Nabugodi nhấn mạnh người Anh hưởng lợi lâu dài từ hệ thống đó và đôi khi, chính những người sáng tạo văn học cũng không đứng ngoài vòng liên đới. Khi Wordsworth dùng chiếc tách đó năm 1816, đường vẫn chủ yếu được sản xuất bởi lao động nô lệ ở vùng Caribe. Và không dừng lại ở đó, cha của ông từng làm việc cho một quý tộc sở hữu đồn điền ở Barbados, còn người bảo trợ đầu tiên của ông có đồn điền tại Nevis nơi ông gặp Samuel Taylor Coleridge năm 1795. Từ cuộc gặp đó, một trong những tình bạn sáng tạo nhất lịch sử thi ca Anh đã hình thành.
Nabugodi không phủ nhận giá trị nghệ thuật của thời kỳ này, nhưng bà khéo léo bóc tách sự song hành giữa cái đẹp của văn chương và bóng tối của hệ thống bóc lột. Với tư duy sắc sảo của một nhà lưu trữ học, bà lật mở từng lớp bụi thời gian bám trên những kỷ vật tưởng như vô hại.
Những hiện vật nói thay lịch sử
Khác với những công trình học thuật khô khan, The Trembling Hand không chạy theo khối lượng dữ liệu mà chọn lọc vài hiện vật mang tính biểu tượng để mở rộng suy tư. Từ chiếc tách trà của Wordsworth, Nabugodi chuyển sang một lọn tóc của Mary Shelley được dệt thành vòng tay và chiếc lục lạc bằng san hô của Percy Shelley. Mỗi vật thể lại mở ra một chuỗi liên tưởng chồng chéo, đặt ra câu hỏi về chủng tộc, di sản và ký ức.
Mary Shelley tác giả của Frankenstein để lại một vòng tay làm từ tóc thật, nhưng những mẫu tóc khác được gán cho bà có lẽ là giả. Nabugodi từ đó đi xa hơn, đặt vấn đề về thương mại tóc trong thế kỷ 19, về phân loại chủng tộc qua tóc và ý nghĩa văn hóa của việc “sưu tầm” các di tích cá nhân.
Chuyển sang Keats, Nabugodi phân tích mô tả trong bài thơ Endymion, nơi nhân vật nữ được so sánh với tượng Hy Lạp trắng toát phản ánh thẩm mỹ “da trắng tối cao” của thời kỳ đó, theo cách bà lập luận. Tuy nhiên, lập luận này có phần gượng ép, vì Endymion là tác phẩm thời trẻ chưa chín của Keats. Thay vì dựa vào các bài thơ lớn như Ode to a Nightingale, bà lại chọn dẫn chứng gây tranh cãi hơn là thuyết phục.
Hồi tưởng cá nhân và cuộc đối thoại với Byron
Phần mạnh mẽ và xúc động nhất của sách là chương cuối về Lord Byron. Nhà thơ nổi tiếng này có tật bàn chân khoèo, luôn cảm thấy mình khác biệt và bị mẹ khinh miệt vì khuyết tật ấy. Nabugodi, với xuất thân là con gái của một người cha Uganda và mẹ Belarus, lớn lên ở Thụy Điển trong cảm giác lạc lõng, tìm thấy trong Byron một đồng minh tinh thần. Bà không chỉ phân tích thơ của ông mà còn dùng ông như tấm gương phản chiếu bản thân: một người đứng bên lề, luôn phải chất vấn vị trí của mình trong lịch sử văn hóa da trắng.
Từ câu chuyện của Byron, Nabugodi dẫn đến hình ảnh “la diablesse” con quỷ cái có móng chân chẻ trong văn hóa dân gian Caribe, hiện thân của nỗi sợ tập thể. Bà xem chính mình là một la diablesse: dạo chơi trong quá khứ văn chương Anh, nhưng với mục đích chất vấn, soi sáng và đảo chiều nhìn nhận. Chính tinh thần ấy đã khiến The Trembling Hand khác biệt.
Sự không hoàn hảo đầy cuốn hút
The Trembling Hand không phải là tác phẩm nhất quán hoàn hảo. Có chương mạnh mẽ, có chương hơi lạc hướng. Có chỗ lập luận sâu sắc, có chỗ hơi gượng ép hoặc xa rời chủ đề ban đầu. Nhưng điều khiến cuốn sách đáng đọc chính là sự đam mê hiển hiện trong từng trang viết. Nabugodi không giấu sự phẫn nộ, không kìm nén sự nghi ngờ và cũng không sợ tự chất vấn mình. Đó là đặc tính hiếm hoi ở một học giả: dám viết từ sự bất toàn, không giấu giếm cảm xúc, nhưng vẫn giữ được độ chính xác học thuật.
Cuốn sách sẽ đặc biệt hấp dẫn với những người làm kinh doanh, không chỉ vì nó bóc trần mối liên hệ giữa của cải và bóc lột trong thời kỳ đế quốc, mà còn vì nó buộc độc giả phải suy ngẫm về mối quan hệ giữa cái đẹp và quyền lực. Những doanh nhân hiểu rõ giá trị của biểu tượng, của di sản và của câu chuyện đứng sau mỗi sản phẩm và The Trembling Hand chính là một ví dụ điển hình cho việc kể lại một di sản văn hóa dưới góc nhìn tái định nghĩa, đầy thách thức nhưng cũng vô cùng thuyết phục.
shared via nytimes,
