Cách mạng Iran: Mắt xích bị bỏ qua trong chuỗi thất bại đối ngoại của nước Mỹ?
08/08/25
Một cuốn sách mới của nhà báo Scott Anderson nói về sự mù mờ trong đánh giá tình hình Iran năm 1979 dẫn đến chuỗi sai lầm chiến lược của Washington tại Trung Đông kéo dài đến tận ngày nay.
Bỏ lỡ tín hiệu lịch sử: Khi người Mỹ nghe nhưng không hiểu
Tháng 9 năm 1979, giữa bối cảnh Iran rơi vào hỗn loạn sau khi Quốc vương Mohammad Reza Pahlavi thoái vị và giáo chủ Ruhollah Khomeini trở về từ lưu vong, nhà ngoại giao Michael Metrinko bất ngờ được triệu tập về Washington. Là một trong số hiếm hoi các quan chức Mỹ thông thạo tiếng Farsi và am hiểu tâm lý quần chúng Iran, Metrinko từ lâu đã đưa ra những cảnh báo đáng lo ngại về sự phẫn nộ đang âm ỉ trong lòng xã hội Iran đối với Mỹ và chế độ quân chủ.
Tuy nhiên, những bản báo cáo thẳng thắn ấy không được hoan nghênh. Đại sứ Mỹ tại Tehran, William Sullivan, thậm chí còn khiển trách ông. Trong khi đó, phần lớn các quan chức tại đại sứ quán Mỹ vẫn mù quáng tin rằng một chính phủ mới thân phương Tây sẽ sớm được thành lập và quan hệ song phương sẽ được khôi phục. Kết quả là khi được triệu tập đến cuộc họp cấp cao ở Bộ Ngoại giao Mỹ để chia sẻ quan điểm, Metrinko bị yêu cầu rời khỏi phòng họp vì… không có đủ thẩm quyền an ninh.
Chưa đầy hai tháng sau, Metrinko trở thành một trong 52 con tin người Mỹ bị bắt giữ suốt 444 ngày trong cuộc khủng hoảng con tin Iravề- một biến cố gây chấn động toàn thế giới và trở thành biểu tượng cho thất bại nhãn tiền trong chính sách của Mỹ tại Trung Đông.
Cách mạng 1979: Cột mốc xoay chuyển bàn cờ chính trị Trung Đông
Trong King of Kings, Scott Anderson cây viết từng nổi tiếng với Lawrence in Arabia cho rằng, Mỹ không chỉ mù quáng trước dấu hiệu nổi dậy ở Iran, mà còn góp phần nuôi dưỡng mầm mống đó bằng chính các chính sách ưu đãi cực đoan đối với chế độ Shah. Trong suốt hàng chục năm, Washington hậu thuẫn không điều kiện cho Mohammad Reza Pahlavi: mở hầu bao bán vũ khí, hỗ trợ tình báo, và coi Iran là tiền đồn chiến lược trong cuộc đối đầu với Liên Xô.
Tuy nhiên, vị "Vua của các vị vua" này lại là một nhà lãnh đạo yếu đuối, thích sống trong thế giới giả tưởng do cơ quan mật vụ SAVAK dựng nên. Bị bao bọc bởi những lời nịnh bợ và các bản báo cáo tô hồng, Shah hoàn toàn mù mờ trước làn sóng căm phẫn đang sục sôi trong xã hội Iran - vốn bị bóp nghẹt bởi đàn áp, tham nhũng và bất công xã hội.
Đến khi cơn giận dữ ấy bùng phát, các chuyên gia Mỹ tiếp tục mắc sai lầm. Họ coi cuộc cách mạng như một sự cố ngắn hạn, thay vì nhận ra đó là một sự đứt gãy toàn diện về cấu trúc quyền lực. Sự ngây thơ và tự mãn ấy, theo Anderson, là một “tâm lý cố chấp tập thể” mà Washington phải trả giá suốt hơn 40 năm qua.
Cỗ máy tự lừa dối: Khi sự ngu ngốc được thể chế hóa
Scott Anderson mô tả chế độ quân chủ Iran như một “pháo đài của sự ngu dốt”, nơi thông tin bị bóp méo, quyết định được đưa ra dựa trên cảm tính, và quyền lực được xây dựng trên sự sợ hãi thay vì năng lực. Ngay cả khi hàng trăm người Iran cấp cao đổ xô nộp đơn xin visa sang Mỹ trong những ngày cuối cùng của Shah, phần lớn quan chức đại sứ quán vẫn không nhận ra tín hiệu đó là dấu hiệu sụp đổ chế độ.
Một chi tiết đắt giá trong sách: khi Metrinko thấy các điệp viên CIA đề nghị cho “nguồn tin quan trọng” được ưu tiên xét duyệt visa rời Iran, ông phản ứng: “Nếu những nguồn tin quý giá nhất của các anh đang tìm cách bỏ chạy, chẳng phải điều đó nói lên tất cả rồi sao?”
Câu chuyện ấy phản ánh một hệ thống ngoại giao vận hành dựa trên ảo tưởng và sự thiếu trách nhiệm. Một sĩ quan hải quân Mỹ từng phớt lờ yêu cầu ngừng bán vũ khí không cần thiết cho Iran bằng tuyên bố: “Chính sách của Hải quân là bán máy bay.” Đây không chỉ là lòng tham nhất thời, mà là bằng chứng của một mô hình đối ngoại nơi thương mại, quân sự và địa chính trị bị trộn lẫn, gây ra hậu quả khó lường.
Khi đạo Hồi cực đoan thế chỗ hy vọng dân chủ
Trong khoảng trống quyền lực ấy, một giọng nói vươn lên: Ayatollah Khomeini. Những bài giảng của ông được phát tán bằng băng cassette lén lút, nhưng mạnh mẽ. CIA có trong tay hàng trăm băng nhưng hiếm khi dịch hay phân tích nội dung. Đến đầu năm 1979, những lời kêu gọi của Khomeini dọn sạch đường cho một chế độ thần quyền cứng rắn, đàn áp tự do và loại bỏ mọi cơ hội cho một nước Iran dân chủ.
Scott Anderson dành nhiều trang viết cho các nhân vật phụ đóng vai trò then chốt trong biến động này. Đáng chú ý là Ebrahim Yazdi - dược sĩ tại Houston, người từng mơ về một Iran dân chủ, thuyết phục được nhiều quan chức Mỹ ủng hộ cách mạng, để rồi sau này bị chính chế độ Khomeini giam cầm như một kẻ phản bội. Hay Jack Miklos - phó trưởng phái bộ Mỹ tại Iran, kẻ mù quáng tin vào Shah đến phút cuối. Mỗi nhân vật đều cho thấy một góc nhìn khác của bi kịch: sự cả tin, mưu đồ chính trị và cái giá phải trả cho việc đặt cược sai.
Michael Metrinko: Một tiếng nói lạc lõng giữa đám đông ngờ nghệch
Tuy nhiên, nhân vật nổi bật nhất xuyên suốt King of Kings vẫn là Michael Metrinko - người duy nhất “nghe thấy tiếng động trước khi cơn bão ập đến.” Khác với những đồng nghiệp đọc báo cáo qua loa, ông học tiếng Farsi, trò chuyện trực tiếp với người Iran, hiểu được sự căm phẫn ngầm mà các bản báo cáo trơn tru không thể hiện. Ông không phải người chỉ biết ngồi bàn giấy. Ông làm việc thực sự.
Anderson cho rằng Metrinko xứng đáng được tạc tượng ở Foggy Bottom (biệt danh của trụ sở Bộ Ngoại giao Mỹ). Không chỉ vì ông đúng, mà vì ông dám dấn thân. Trong hệ thống đầy người lười nhác và kém nhạy bén, ông là một cá nhân đơn độc dám lên tiếng, dù bị phớt lờ.
Khi được hỏi vì sao ông thấy được những gì người khác không thấy, Metrinko trả lời thẳng thắn: “Vì những người phụ trách chính trị tại đại sứ quán đều kém. Nghe có quá đáng không? Tôi nghĩ là xứng đáng.”
shared via nytimes,
